Gỡ nút thắt thuế, lao động, giữ nhịp tăng trưởng xuất khẩu thủy sản

Áp lực gia tăng từ chính sách thuế đến chi phí sản xuất

Ngành thủy sản đang đối mặt cùng lúc nhiều sức ép từ thiếu lao động, chi phí logistics leo thang, rào cản thương mại gia tăng và những bất cập trong thực thi chính sách. Trong bối cảnh mục tiêu xuất khẩu năm 2026 lên tới 12,4 tỷ USD, cộng đồng doanh nghiệp trong ngành kiến nghị sớm tháo gỡ các điểm nghẽn về thuế, tín dụng, thủ tục hành chính và mở rộng thị trường để duy trì năng lực cạnh tranh.

Đánh giá về tình hình phát triển của ngành tại Hội nghị về tình hình hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp 6 tháng đầu năm 2026 do Bộ Tài chính tổ chức, đại diện Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) cho biết, ngành thủy sản đang phải đối mặt với nhiều khó khăn cùng lúc, từ tín dụng, lao động, logistics đến các rào cản thương mại tại những thị trường xuất khẩu chủ lực.

Một trong những vấn đề được doanh nghiệp đặc biệt quan tâm là quy định thuế giá trị gia tăng đối với hàng xuất khẩu phải kéo về để sửa chữa, tái chế rồi tái xuất.

Theo VASEP, trước đây các lô hàng xuất khẩu quay trở lại để xử lý kỹ thuật không phát sinh nghĩa vụ nộp thuế giá trị gia tăng ngay. Tuy nhiên, theo quy định hiện hành, doanh nghiệp phải tạm nộp thuế khi hàng hóa quay về, sau đó mới thực hiện thủ tục hoàn thuế khi tái xuất.

Trong bối cảnh khả năng tiếp cận vốn đang gặp nhiều khó khăn, quy định này tạo thêm áp lực đáng kể về dòng tiền đối với doanh nghiệp xuất khẩu.

Đại diện VASEP cho rằng, số lượng lô hàng phải kéo về sửa chữa, tái chế có xu hướng gia tăng do những biến động của thị trường thế giới, xung đột địa chính trị, gián đoạn logistics và các rủi ro trong thanh toán quốc tế. Vì vậy, việc phải ứng trước một khoản thuế lớn rồi chờ hoàn thuế đang làm tăng chi phí tài chính và giảm năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Bên cạnh câu chuyện thuế, nhiều doanh nghiệp thủy sản cũng phản ánh tình trạng hạn mức tín dụng bị thu hẹp dù có lịch sử vay vốn và trả nợ tốt. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng thu mua nguyên liệu trong giai đoạn cao điểm sản xuất và xuất khẩu những tháng cuối năm.

Thiếu lao động và logistics leo thang trở thành điểm nghẽn lớn

Phân tích thêm một số khó khăn của ngành hiện nay tại Hội nghị tìm giải pháp quản trị rủi ro, kiểm soát nhập siêu, thúc đẩy xuất khẩu do Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) tổ chức mới đây, bà Lê Hằng - Phó Tổng Thư ký VASEP nêu, theo kết quả khảo sát nhanh của VASEP, thiếu lao động hiện đang là khó khăn lớn nhất của ngành thủy sản.

"Có tới khoảng 90% doanh nghiệp tham gia khảo sát cho biết đang thiếu hụt lao động ở nhiều khâu sản xuất. Nguyên nhân chủ yếu là người lao động chuyển sang các ngành nghề có thu nhập cao hơn hoặc điều kiện làm việc thuận lợi hơn. Bên cạnh đó, xu hướng đi làm việc ở nước ngoài ngày càng tăng cũng khiến nguồn nhân lực trong nước bị thu hẹp", bà Hằng chỉ ra. 

Theo bà Hằng, đặc thù của ngành chế biến thủy sản là yêu cầu lao động có kinh nghiệm và tay nghề nhất định. Vì vậy, việc tuyển dụng mới và đào tạo thay thế không thể thực hiện trong thời gian ngắn. Dù nhiều doanh nghiệp đã tăng lương từ 25 - 30%, tình trạng thiếu hụt lao động vẫn chưa được cải thiện đáng kể.

Song song với đó, Phó Tổng Thư ký VASEP cho biết, chi phí logistics tiếp tục là gánh nặng lớn đối với doanh nghiệp xuất khẩu. Theo phản ánh của VASEP, chỉ trong thời gian ngắn giữa tháng 6/2026, nhiều hãng tàu đã đồng loạt điều chỉnh tăng giá cước vận tải biển.

Một số tuyến vận chuyển sang Hoa Kỳ tăng từ 1.000 - 3.000 USD/container, trong khi các tuyến đi châu Âu tăng từ 800 - 1.200 USD/container. Tính chung, chi phí vận tải của nhiều doanh nghiệp đã tăng khoảng 60 - 70% tùy từng tuyến hàng hải.

Nhận định về vấn đề này, các chuyên gia cũng cho rằng, trong bối cảnh giá nguyên liệu đầu vào, chi phí lao động và chi phí tài chính đều tăng, việc cước vận tải leo thang tiếp tục bào mòn lợi nhuận và làm giảm sức cạnh tranh của thủy sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Đặc biệt, Hoa Kỳ hiện vẫn là một trong những thị trường xuất khẩu quan trọng nhất của thủy sản Việt Nam. Theo VASEP, nhiều doanh nghiệp hiện phụ thuộc lớn vào thị trường Hoa Kỳ, với tỷ trọng doanh thu từ 60 - 70%. Do đó, bất kỳ thay đổi nào về chính sách thương mại, thuế quan hay các rào cản kỹ thuật từ thị trường này đều tác động trực tiếp đến hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, theo bà Hằng, một trong những khó khăn nổi cộm hiện nay là việc cấp giấy chứng nhận nguồn gốc nguyên liệu phục vụ xuất khẩu sang Hoa Kỳ còn nhiều vướng mắc ở địa phương. Đây là vấn đề ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng đáp ứng yêu cầu nhập khẩu của doanh nghiệp.

Đa dạng hoá thị trường, đồng hành cùng doanh nghiệp

Trong bối cảnh thị trường Hoa Kỳ suy giảm, bà Hằng cho biết, Trung Quốc đang nổi lên là điểm sáng của ngành thủy sản. Theo số liệu của VASEP, trong 5 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu thủy sản sang Trung Quốc tăng khoảng 40%, trong đó mặt hàng tôm hùm ghi nhận mức tăng trưởng rất mạnh. Tuy nhiên, VASEP cũng cảnh báo đây là thị trường tiềm ẩn nhiều rủi ro do chính sách nhập khẩu có thể thay đổi nhanh chóng.

Theo Hiệp hội, mặc dù các doanh nghiệp đều mong muốn đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, nhưng việc tiếp cận những thị trường mới vẫn gặp khó khăn do thiếu thông tin về nhu cầu tiêu dùng, quy định kỹ thuật, hệ thống phân phối và đối tác tiềm năng.

Vì vậy, VASEP kiến nghị tăng cường vai trò của hệ thống tham tán thương mại, các cơ quan đại diện ngoại giao và các đơn vị xúc tiến thương mại ở nước ngoài trong việc cung cấp thông tin, kết nối giao thương và hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận thị trường.

Trước những khó khăn của doanh nghiệp trong việc tiếp cận và mở rộng thị trường xuất khẩu, ông Nguyễn Anh Sơn - Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu cho biết, sẽ tiếp tục phát huy vai trò của hệ thống thương vụ, tham tán thương mại Việt Nam ở nước ngoài trong việc cung cấp thông tin thị trường, cảnh báo sớm rủi ro và hỗ trợ doanh nghiệp kết nối đối tác.

Đồng thời, Bộ sẽ đẩy mạnh các chương trình xúc tiến thương mại theo từng ngành hàng, từng địa bàn trọng điểm; hỗ trợ doanh nghiệp nắm bắt quy định kỹ thuật, xu hướng tiêu dùng và yêu cầu nhập khẩu của từng thị trường, qua đó thúc đẩy đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, giảm phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống.

Theo VASEP, kim ngạch xuất khẩu thủy sản 5 tháng đầu năm 2026 đạt khoảng 4,6 tỷ USD. Nếu tháng 6 đạt thêm khoảng 1 tỷ USD, toàn ngành sẽ cán mốc 5,6 tỷ USD sau nửa đầu năm. Để hoàn thành mục tiêu xuất khẩu khoảng 12,4 tỷ USD trong năm 2026, tương ứng mức tăng trưởng tối thiểu 10% so với năm trước, chỉ khi các điểm nghẽn về thủ tục, nguồn lực và thị trường được xử lý đồng bộ, ngành thủy sản mới có thể duy trì đà tăng trưởng và hoàn thành mục tiêu xuất khẩu đầy thách thức trong năm 2026.