Cơ hội và thách thức cho quá trình chuyển đổi xanh tại Việt Nam

Cốt lõi của quá trình chuyển đổi xanh

Theo Tổ chức môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP), chuyển đổi xanh được hiểu là quá trình chuyển đổi trạng thái phát triển từ “nâu” sang “xanh”. Trong đó, nội dung chính, cốt lõi của quá trình chuyển đổi xanh là chuyển từ nền "kinh tế nâu" sang nền kinh tế xanh.

Năm 2012 trong bối cảnh các quốc gia trên thế giới chịu nhiều tác động của biến đổi khí hậu, suy giảm nguồn tài nguyên thiên nhiên và suy thoái, ô nhiễm môi trường, UNEP đã đưa ra khái niệm “kinh tế xanh” nhằm thay đổi cách tiếp cận, phương thức phát triển kinh tế cho các quốc gia trên toàn cầu theo cách tiếp cận mới.

Khái niệm nêu rõ “kinh tế xanh là nền kinh tế nâng cao đời sống của con người và cải thiện công bằng xã hội, đồng thời giảm thiểu đáng kể những rủi ro môi trường và những thiếu hụt sinh thái. Nói một cách đơn giản, nền kinh tế xanh có mức phát thải thấp, sử dụng hiệu quả tài nguyên và hướng tới công bằng xã hội.

Để thực hiện “kinh tế xanh” cần có sự đầu tư trở lại trong việc thực hiện tăng trưởng kinh tế, những đầu tư này từ những khoản đầu tư của Nhà nước, khu vực tư nhân và các nguồn đầu tư khác để giảm thiểu phát thải cac-bon, giảm ô nhiễm môi trường, sử dụng hiệu quả nguồn năng lượng và tài nguyên thiên nhiên, ngăn chặn được sự suy giảm đa dạng sinh học và các dịch vụ của hệ sinh thái.

Đối với những khoản đầu tư vào phục hồi vốn tự nhiên cần được thực hiện từ sự nhận thức và thay đổi về mặt chính sách, đưa ra những quy định mới so với thực hiện “kinh tế nâu” trước đây, đầu tư chi tiêu công phải là nguồn đầu tư được xem xét trước và dẫn dắt thu hút các nguồn đầu tư khác để duy trì, cải thiện và phục hồi nguồn vốn tự nhiên. Vì nguồn vốn tự nhiên là nguồn lợi chung, đặc biệt đối với những người nghèo, sinh kế và an ninh của họ phụ thuộc nhiều vào thiên nhiên.

Sự chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế từ “kinh tế nâu” sang “kinh tế xanh”, sự chuyển đổi này cần có sự đầu tư cần thiết nguồn lực để đảm bảo duy trì, cải thiện và phục hồi nguồn vốn tự nhiên, đảm bảo công bằng xã hội, nhất là những đối tương mà sinh kế và sự an toàn của họ phụ thuộc nhiều vào thiên nhiên.

Theo kịch bản của UNEP tính toán, để hướng tới nền kinh tế xanh, các quốc gia trên thế giới cần phải đầu tư 2% GDP toàn cầu vào các hoạt động xanh hóa các lĩnh vực của nền kinh tế. Nghiên cứu của UNEP cũng chỉ ra rằng thực hiện một nền kinh tế xanh sẽ khuyến khích sử dụng các nguồn tài nguyên thiên nhiên và các nguồn lực khác hiệu quả hơn.

Cơ hội và thách thức cho Việt Nam

Theo PGS.TS. Nguyễn Thế Chinh, Phó Chủ tịch Hội kinh tế môi trường Việt Nam (VIAEE), trong bối cảnh quá trình chuyển đổi xanh trở thành xu hướng tất yếu trên thế giới, Việt Nam đứng trước nhiều cơ hội và thách thức.

Về mặt cơ hội, tại Việt Nam, sự chỉ đạo của Đảng về chuyển đổi xanh đã được cụ thể hóa bằng nhiều chính sách pháp luật của Nhà nước là cơ hội tốt để triển khai thực hiện trong thực tiễn của các Bộ, Ban ngành, địa phương và doanh nghiệp. Như vậy xét về mặt pháp lý có cơ sở để triển khai thực hiện.

Bên cạnh đó, chuyển đổi xanh gắn với sản phẩm hàng hóa xanh, thân thiện môi trường, do vậy xã hội hiện nay đang có nhu cầu rất lớn đối với sản phẩm xanh, không chỉ nhu cầu của các thị trường khó tính như Mỹ, châu Âu, Nhật Bản…, các nước mới nổi như Trung Quốc mà còn cả thị trường trong nước khi đời sống của người dân ngày càng nâng cao.

Việc thực hiện ưu tiên phát triển khoa học công nghệ, nhất là nghị quyết 57-NQ/ TW của Bộ Chính trị về “Đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia” là cơ hội tốt cho thực hiện chuyển đổi xanh, bởi lẽ chuyển đổi xanh đòi hỏi phải có sự đầu tư cho khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số để tạo ra một nền tảng cho hoạt động sản xuất kinh doanh tốt, tạo ra các sản phẩm chất lượng cao nhằm đạt các tiêu chí xanh có tính cạnh tranh trên thị trường quốc tế và trong nước.

"Chuyển đổi xanh là xu thế chung của các quốc gia trên thế giới, trong xu thế đó Việt Nam có nhiều cơ hội để thực hiện mục tiêu của mình từ trao đổi học thuật, nghiên cứu, học hỏi kinh nghiệm cũng như chuyển giao công nghệ thực hiện chuyển đổi xanh. Với việc ban hành Nghị quyết 68-NQ/TW của Bộ Chính trị về “Phát triển kinh tế tư nhân” tạo cơ hội tốt cho thực hiện chuyển đổi xanh, bởi lẽ với quan điểm ,mục tiêu, nhiệm vụ và giải pháp của Nghị quyết sẽ tạo cơ hội để huy động nguồn lực từ khu vực tư nhân đầu tư cho chuyển đổi xanh", PGS.TS Nguyễn Thế Chinh cho hay.

Cùng với những cơ hội, PGS.TS Nguyễn Thế Chinh cho rằng, việc thực hiện chuyển đổi xanh tại Việt Nam sẽ phải chịu nhiều thách thức cần phải được nhận diện và có giải pháp để vượt qua.

Thứ nhất, nhận thức về chuyển đổi xanh. Việc nhận thức đầy đủ về chuyển đổi xanh trong xã hội từ các cấp lãnh đạo, người hoạch định chính sách, doanh nghiệp và người dân là thách thức lớn trong xã hội cần phải có những giải pháp để nâng cao nhận thức cho từng loại đối tượng cụ thể, từ đó triển khai thực hiện chuyển đổi xanh dễ được chấp nhận của xã hội.

Thứ hai, sự không đồng nhất giữa các chính sách, pháp luật liên quan đến chuyển đổi xanh. Giữa các chính sách, pháp luật để thực hiện chuyển đổi xanh còn có những bất cập trong việc triển khai thực hiện, nhất là những chính sách ưu đãi, hỗ trợ, thực hiện vay vốn… để thực hiện chuyển đổi xanh. Chính vì vậy cần có sự rà soát phát hiện bất cập, sự không đồng nhất trong hệ thống chính sách pháp luật để tạo điều kiện thuận lợi cho triển khai thực hiện chuyển đổi xanh.

Thứ ba, phát triển và chuyển giao công nghệ để thực hiện chuyển đổi xanh. Thực hiện chuyển đổi xanh đòi hỏi phải có sự thay đổi công nghệ, nhất là công nghệ trong sản xuất để tạo ra chất lượng sản phẩm cao, thân thiện môi trường và hiệu quả kinh tế. Trong bối cảnh công nghệ sản xuất ở Việt Nam cơ bản vẫn là công nghệ cũ, do vậy đây là thách thức không nhỏ cho thực hiện chuyển đổi xanh.

Thứ tư, nguồn nhân lực chất lượng cao. Chuyển đổi xanh đòi hỏi nguồn nhân lực chất lượng cao để thực hiện triển khai, vận hành công nghệ mới, công nghệ hiện đại và chuyển đổi số. Thực tế hiện nay Việt Nam đang thiếu nguồn nhân lực này, đây là thách thức lớn cần phải được bù đắp đủ yêu cầu trong quá trình thực hiện chuyển đổi xanh.

Thứ năm, nguồn lực tài chính của doanh nghiệp và người dân đầu tư chuyển đổi mô hình “nâu” sang “xanh”. Hiện nay các doanh nghiệp của Việt Nam chủ yếu doanh nghiệp vừa và nhỏ, các nông trại, các hộ gia đình cơ bản còn hoạt động sản xuất theo mô hình cũ hoặc mô hình truyền thống, để thực hiện chuyển đổi xanh đòi hỏi phải có nguồn lực tài chính cho quy hoạch thiết kế lại, đầu tư mới theo các tiêu chí của chuyển đổi xanh, nguồn vốn để đầu tư thường chiếm tỷ trọng cao, chính vì vậy thách thức về nguồn lực tài chính là rất lớn.

Chuyển đổi xanh là xu hướng tất yếu để Việt Nam đạt được mức tăng trưởng cao và bền vững. Để thực hiện chuyển đổi xanh hiệu quả trong thời gian tới, Việt Nam cần tận dụng các cơ hội và các giải pháp phù hợp để giải quyết các thách thức đang đặt ra. Trong đó, có việc thực hiện tốt Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 đã được ban hành tại quyết định số 1658/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ vào ngày 01/10/2021.