Chuyển đổi kép: Hướng đi tất yếu cho kinh tế tuần hoàn Việt Nam

Việt Nam trước yêu cầu chuyển đổi kép

Cùng với cam kết giảm phát thải ròng về 0 vào năm 2050, Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển đổi kép. Trong đó, phát triển kinh tế tuần hoàn (KTTH) được coi là hướng đi tất yếu, giúp sử dụng hiệu quả tài nguyên, tái tạo năng lượng và thúc đẩy năng suất lao động. Tuy nhiên, bài toán dung hòa giữa tăng trưởng nhanh và phát triển bền vững vẫn là thách thức lớn.

PGS.TS. Lê Xuân Bá, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương, nhận định: “Tăng trưởng nhanh vẫn là yêu cầu cấp thiết, nhưng để đạt được, phải dựa trên nền tảng của vốn, lao động và công nghệ, tức là mọi nguồn lực đều phải được sử dụng hiệu quả”. Ở góc độ đó, chuyển đổi số, tăng trưởng xanh hay KTTH không tách rời nhau, mà đều hướng đến mục tiêu tiết kiệm năng lượng và nâng cao năng suất xã hội.

Song theo ông Bá, trong ngắn và trung hạn, hai mục tiêu 'nhanh' và 'bền vững' khó có thể song hành tuyệt đối. Bởi năng lực công nghệ và trình độ lao động không thể cải thiện trong thời gian ngắn. “Năng suất lao động không thể ngày một ngày hai mà tăng lên, muốn có đội ngũ đủ kỹ năng và tư duy mới thì phải đầu tư dài hạn cho con người”, ông phân tích.

Chính vì vậy, ông cho rằng vấn đề cốt lõi không nằm ở tốc độ tăng trưởng, mà là chất lượng của sự tăng trưởng đó. Nếu không thay đổi nhận thức và cấu trúc thể chế, việc “xanh hóa” nền kinh tế có nguy cơ chỉ dừng ở khẩu hiệu. Đây cũng là lý do khiến KTTH, dù được xác định là một trong những trụ cột phát triển bền vững, vẫn chưa hình thành được sức lan tỏa rõ ràng trong thực tế. 

Củng cố thêm cho quan điểm đó, TS. Nguyễn Sỹ Linh, Trưởng Ban Biến đổi khí hậu và các vấn đề toàn cầu (Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường) cho biết khó khăn không dừng lại ở chính sách, mà còn ở việc hiểu đúng và chuyển hóa được định hướng đó thành hành động cụ thể. “Sự thiếu đồng bộ giữa quản lý ngành dọc và phối hợp liên ngành đang khiến quá trình thực thi KTTH bị chia nhỏ, thiếu liên kết chuỗi”, ông nhận định.

Đáng chú ý, trong các lĩnh vực có tiềm năng như nông nghiệp hay chế biến thực phẩm, nhiều mô hình tuần hoàn mới dừng ở giai đoạn thí điểm, chưa được nhân rộng thành động lực kinh tế. Nguồn lực đầu tư xanh còn hạn chế, doanh nghiệp nhỏ và vừa vẫn loay hoay giữa chi phí, tiêu chuẩn và công nghệ.

Gỡ nút thắt để hình thành chuỗi tuần hoàn

Theo các chuyên gia, phát triển KTTH ở Việt Nam hiện đối diện ba điểm nghẽn lớn: nhận thức xã hội còn hạn chế, chính sách mới dừng ở khung, và liên kết giữa các chủ thể còn yếu. Đây đều là những yếu tố nền tảng chi phối khả năng chuyển đổi xanh của nền kinh tế.

Ông Lê Xuân Bá cho rằng cần nhìn nhận KTTH như một quá trình xã hội toàn diện, đòi hỏi sự tham gia của cả Nhà nước, doanh nghiệp và người dân. Muốn vậy, phải xử lý ba vấn đề 'gốc rễ': nhận thức, chính sách và liên kết xã hội.

Cụ thể ông đề cập nhận thức xã hội về kinh tế tuần hoàn còn hạn chế, mới tập trung ở cơ quan nhà nước và giới nghiên cứu, trong khi hơn 90% doanh nghiệp là nhỏ và vừa, cùng đông đảo người dân vẫn chưa thực sự hiểu rõ bản chất của kinh tế tuần hoàn. Tiếp theo là chính sách hiện mới dừng ở khung định hướng, chưa cụ thể hóa bằng cơ chế hỗ trợ hay ưu đãi rõ ràng cho doanh nghiệp. Và cuối cùng là liên kết giữa các chủ thể từ cơ quan quản lý, doanh nghiệp đến người sản xuất và tiêu dùng còn yếu, chưa tạo được chuỗi giá trị thống nhất.

Đề xuất giải pháp giúp doanh nghiệp dễ tiếp cận vào quá trình phát triển kinh tế tuần hoàn, TS. Nguyễn Sỹ Linh cho rằng cần phân loại doanh nghiệp để xác định cơ chế phù hợp: Doanh nghiệp cung cấp đầu vào, dịch vụ hoặc công nghệ cho KTTH cần được khuyến khích thông qua tín dụng xanh và ưu đãi nghiên cứu; Doanh nghiệp sản xuất, chế biến, kinh doanh trong chuỗi tuần hoàn vốn chiếm đa số nên được hỗ trợ tiếp cận tiêu chuẩn, vốn và chứng chỉ quốc tế.

“Khi doanh nghiệp nhìn thấy lợi ích cụ thể từ ưu đãi thuế, vốn vay đến cơ hội mở rộng thị trường thì họ sẽ chủ động tham gia. Còn nếu chính sách chỉ dừng ở lời kêu gọi, rất khó tạo được động lực thực sự", ông Linh nói.

Từ góc nhìn tổng thể, việc phát triển KTTH vừa giúp giảm phát thải, vừa mở ra không gian tăng trưởng mới thông qua đổi mới sáng tạo, khuyến khích mô hình sản xuất xanh và thúc đẩy tiêu dùng bền vững. Ông Linh cho rằng, nếu gắn KTTH với các chuỗi nông sản chủ lực, Việt Nam có thể vừa giải quyết bài toán môi trường, vừa tạo thêm việc làm và nâng cao thu nhập cho nông dân.

Kết luận, PGS.TS. Lê Xuân Bá nhấn mạnh: “Phát triển kinh tế tuần hoàn không chỉ là việc của doanh nghiệp hay cơ quan quản lý, mà là trách nhiệm của toàn xã hội. Khi mỗi chủ thể cùng thay đổi cách nghĩ và cách làm, chúng ta mới có thể tiến gần hơn tới mục tiêu tăng trưởng xanh và phát triển bền vững".