Chuồn chuồn tre Thạch Xá giữa nỗi lo mai một nghề xưa 

Món quà mang dấu ấn làng quê

Cách trung tâm Hà Nội khoảng 30 km về phía Tây, làng Thạch Xá, thuộc xã Thạch Xá, khu vực huyện Thạch Thất cũ, nổi tiếng với nghề làm chuồn chuồn tre thủ công. Những sản phẩm nhỏ nhắn, ngộ nghĩnh, nhiều màu sắc đã trở thành nét đặc trưng của làng nghề và là món quà lưu niệm được nhiều du khách yêu thích khi đến đây.

Theo chân nghệ nhân Đỗ Văn Liên, một trong số ít người còn duy trì nghề làm chuồn chuồn tre tại Thạch Xá, câu chuyện về sự ra đời của món đồ chơi dân gian này dần được hé mở. Năm 2000, lấy cảm hứng từ món đồ chơi hình chuồn chuồn của một du khách, ông bắt đầu mày mò nghiên cứu, sáng tạo sản phẩm và từ đó gắn bó với nghề suốt hơn 20 năm. 

Nghề làm chuồn chuồn tre dần được nhiều người biết đến nhờ sự độc đáo của sản phẩm. Những chú chuồn chuồn không chỉ là món đồ chơi nhỏ xinh mà còn khiến người ta thích thú bởi khả năng giữ thăng bằng trên những điểm tựa rất nhỏ, từ đầu ngón tay đến miệng cốc hay đầu bút.

Điều đặc biệt ấy được tạo nên từ những tính toán tỉ mỉ của người thợ. Thân chuồn chuồn được vót từ tre, hai cánh được lắp cân đối, phần đầu và mỏ được tạo hình phù hợp để trọng tâm phân bố chính xác. Chỉ một sai lệch nhỏ trong quá trình chế tác cũng có thể khiến sản phẩm không đứng vững. Bởi vậy, đằng sau vẻ ngoài giản dị của mỗi chú chuồn chuồn là sự kiên nhẫn, kinh nghiệm và đôi bàn tay khéo léo của người làm nghề.

Để hoàn thiện một sản phẩm, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn như chọn tre, xử lý và phơi khô nguyên liệu, chẻ và vót từng bộ phận, lắp ghép cánh, điều chỉnh độ cân bằng rồi sơn, vẽ họa tiết. “Món đồ chơi trông đơn giản vậy, nhưng thực chất phải tốn rất nhiều ngày để hoàn thiện sản phẩm. Nhất là đối với những sản phẩm mới, tôi phải nghiên cứu thiết kế với thời gian khá lâu. Cái khó của nghề là thiết kế sản phẩm sao cho sản phẩm trông có hồn. Người ta nhìn vào phải thấy vui mắt, hài hòa”, nghệ nhân tại đây chia sẻ.

Những gam màu rực rỡ được điểm lên đôi cánh khiến mỗi chú chuồn chuồn mang một vẻ riêng. Bên cạnh chuồn chuồn, một số cơ sở còn sáng tạo thêm các sản phẩm hình chim, bướm, công hay rùa từ tre. 

Từ một món đồ chơi dân dã, chuồn chuồn tre Thạch Xá dần vượt ra khỏi phạm vi làng quê. Những chú chuồn chuồn tre xuất hiện tại các cửa hàng quà lưu niệm,điểm du lịch, trở thành một món quà mang nét văn hóa rất riêng và được đưa tới nhiều thị trường nước ngoài. Những sản phẩm nhỏ bé ấy mang theo hình ảnh một làng nghề ngoại thành Hà Nội, nơi những vật liệu bình dị có thể trở thành món đồ thủ công giàu sức hấp dẫn.

Trăn trở nỗi lo giữ nghề

Nỗi lo lớn nhất của những người làm chuồn chuồn tre ở Thạch Xá là nghề truyền thống ngày càng thiếu người kế tục. Nghệ nhân Đỗ Văn Liên chia sẻ: “Từng có thời điểm nhiều gia đình cùng tham gia làm hàng, nhưng không phải ai cũng có thể gắn bó lâu dài. Hiện tại làng nghề chỉ còn rất ít hộ còn duy trì việc sản xuất chuồn chuồn tre.”

Làm chuồn chuồn tre là công việc đòi hỏi nhiều thời gian và sự tỉ mỉ. Chưa kể, trong thời đại của những món đồ chơi công nghiệp, lượng khách mua giảm đi nhiều, trong khi giá bán khó tăng cao do phải phù hợp với khả năng chi trả của khách hàng. Công sức bỏ ra lớn nhưng thu nhập không đáng kể khiến nghề khó trở thành nguồn sinh kế ổn định, nhất là với người trẻ đang có nhiều lựa chọn việc làm khác.

Khi nhiều công việc mới mang lại nguồn thu nhập đều đặn hơn, việc dành hàng giờ để vót tre, chỉnh cánh, pha màu và vẽ từng họa tiết trở thành lựa chọn không còn hấp dẫn. Nghề thủ công vốn cần thời gian tích lũy kinh nghiệm cũng khó có thể đem lại thu nhập ngay lập tức cho người mới bắt đầu.

Để duy trì nghề, bên cạnh sự kiên trì của người thợ, việc tìm kiếm thêm đầu ra, đưa sản phẩm đến gần hơn với người tiêu dùng và đổi mới cách quảng bá là những hướng đi cần thiết. Khi đầu ra được cải thiện và thu nhập có thể bảo đảm cuộc sống, nghề truyền thống mới có thêm cơ hội được tiếp nối qua các thế hệ.

Trước những khó khăn, việc duy trì nghề làm chuồn chuồn tre cần có thêm những hướng đi phù hợp để người thợ vừa bảo tồn được kỹ thuật truyền thống, vừa bảo đảm sinh kế. Việc đưa sản phẩm lên các nền tảng trực tuyến, mở rộng kênh bán hàng, kết nối với các cửa hàng quà lưu niệm và phát triển hoạt động trải nghiệm tại làng nghề có thể giúp chuồn chuồn tre tiếp cận nhiều khách hàng hơn. Khi du khách được tận mắt quan sát quá trình chế tác, tự tay thử lắp ghép cánh hay tìm hiểu nguyên lý giữ thăng bằng, giá trị của sản phẩm cũng được cảm nhận đầy đủ hơn, thay vì chỉ dừng lại ở một món đồ trang trí.

Nhận thấy xu hướng tiêu dùng và thói quen tìm kiếm thông tin trên mạng xã hội ngày càng phổ biến, anh Kiên - một người gắn bó với làng nghề, đã chủ động quảng bá chuồn chuồn tre trên các nền tảng trực tuyến. Anh đã tận dụng mạng xã hội để giới thiệu sản phẩm, chia sẻ hình ảnh quá trình chế tác, qua đó mở rộng khả năng tiếp cận khách hàng và đưa món đồ chơi thủ công truyền thống đến gần hơn với công chúng. 

Để giữ nghề, bài toán cốt lõi là tạo đầu ra ổn định và bảo đảm thu nhập cho người thợ. Cùng với việc truyền dạy kỹ thuật chế tác, quảng bá trên mạng xã hội, đổi mới mẫu mã và phát triển trải nghiệm làng nghề sẽ giúp chuồn chuồn tre tiếp cận nhiều khách hàng hơn, tạo động lực để thế hệ trẻ tiếp nối nghề truyền thống.

Bảo tồn làng nghề không có nghĩa là giữ nguyên mọi thứ như trong quá khứ. Những mẫu mã mới, cách kể chuyện mới hay phương thức kinh doanh hiện đại đều có thể trở thành cơ hội để sản phẩm truyền thống thích nghi với đời sống hôm nay. Điều quan trọng là trong quá trình đổi mới, kỹ thuật thủ công và những giá trị làm nên bản sắc của chuồn chuồn tre Thạch Xá vẫn được gìn giữ.