Bộ Công Thương nỗ lực hỗ trợ tăng tỷ lệ tận dụng FTA

Nhiều điểm nghẽn cản trở doanh nghiệp tận dụng FTA

Việt Nam đã tham gia và thực thi nhiều hiệp định thương mại tự do (FTA), mở rộng đáng kể không gian thị trường cho hàng hóa xuất khẩu. Tuy nhiên, khả năng chuyển các cam kết FTA thành lợi ích cụ thể của doanh nghiệp vẫn còn hạn chế, thể hiện qua tỷ lệ sử dụng ưu đãi thuế quan chưa cao.

Ông Ngô Chung Khanh - Phó Vụ trưởng Vụ Phát triển thị trường nước ngoài và Thương mại đa biên, Bộ Công Thương thông tin, tỷ lệ sử dụng ưu đãi thuế quan của một số FTA thế hệ mới hiện còn khá khiêm tốn: CPTPP (Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương) chưa đến 10%; EVFTA (Hiệp định thương mại tự do Việt Nam - EU) khoảng 34% và UKVFTA (Hiệp định thương mại tự do Việt Nam - Vương Quốc Anh và Bắc Ailen) khoảng 38%.

Đáng chú ý, thị phần của các thị trường FTA trong tổng xuất nhập khẩu của Việt Nam kể từ khi các hiệp định có hiệu lực hầu như không tăng, thậm chí có xu hướng giảm.

Từ thực tế đồng hành cùng cộng đồng doanh nghiệp trong tìm hiểu, tận dụng các FTA nhiều năm qua, ông Ngô Chung Khanh chỉ ra, khó khăn không chỉ nằm ở việc hiểu cam kết FTA mà còn liên quan đến năng lực nội tại và khả năng tiếp cận các nguồn lực hỗ trợ.

Trước hết, doanh nghiệp còn thiếu thông tin về thị trường, quy định của nước ngoài và các yêu cầu cụ thể đối với hàng hóa nhập khẩu; khó khăn trong tiếp cận vốn tín dụng; xây dựng thương hiệu; yêu cầu về tiêu chuẩn của thị trường nhập khẩu ngày một khó. Bên cạnh đó, doanh nghiệp còn thiếu sự tư vấn và hỗ trợ về chính sách cũng như tiếp cận thị trường nước ngoài.

“Như vậy, những rào cản trong tận dụng hiệp định thương mại tự do có tính liên ngành, liên địa phương và liên quan trực tiếp đến nhiều chủ thể khác nhau. Để giải quyết, chúng ta cần tạo ra một cơ chế khác biệt với các cơ chế hiện hành để chung tay gỡ vướng cho doanh nghiệp”, ông Ngô Chung Khanh nhấn mạnh.

Cũng theo ông Ngô Chung Khanh, Việt Nam đã có nhiều hình thức kết nối như “bốn nhà”, “năm nhà”, chuỗi giá trị, chuỗi cung ứng. Tuy nhiên, mỗi mô hình đều có ưu, nhược điểm và chưa giải quyết được đầy đủ những vấn đề doanh nghiệp đang gặp phải.

Từ tổng hợp ý kiến của hiệp hội, địa phương, bộ, ngành và doanh nghiệp, Bộ Công Thương đã đề xuất xây dựng một cơ chế có khả năng tập hợp và kết nối các nguồn lực. Chính phủ đã đồng ý giao Bộ Công Thương xây dựng và phê duyệt Đề án Hệ sinh thái tận dụng các FTA.

Điểm đáng chú ý của đề án là xác định hai cấu phần gồm cấu phần cơ quan quản lý nhà nước và cấu phần doanh nghiệp. Đây được xem là nền tảng để hình thành cơ chế kết nối giữa cơ quan quản lý và cộng đồng doanh nghiệp, thay vì để từng doanh nghiệp tự tìm kiếm và xử lý riêng lẻ những vấn đề phát sinh trong quá trình tận dụng FTA.

Từ cơ chế phối hợp đến xử lý thực chất từng vướng mắc

Theo đề án, Hệ sinh thái tận dụng các FTA được xây dựng theo hướng kết nối cơ quan quản lý nhà nước từ Trung ương đến địa phương với các hiệp hội, tổ chức hỗ trợ và các chủ thể trong chuỗi sản xuất, xuất khẩu, từ hội nông dân, nhà cung cấp nguyên phụ liệu, doanh nghiệp phụ trợ đến doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu và phân phối.

Mục tiêu không dừng ở việc tạo thêm một đầu mối kết nối, mà hướng tới hình thành cơ chế hỗ trợ thường xuyên, đồng bộ, nâng cao mức độ tận dụng các cam kết FTA, năng lực cạnh tranh và giá trị gia tăng của hàng hóa xuất khẩu.

Nhằm nhanh chóng triển khai đề án, mới đây Bộ Công Thương đã tổ chức cuộc họp Tổ công tác triển khai nhiệm vụ của Đề án Hệ sinh thái tận dụng các FTA lần 1 nhằm hoàn thiện cơ cấu tổ chức, quy chế hoạt động. Tổ công tác gồm hai cấu phần.

Trong cấu phần cơ quan quản lý, Bộ Công Thương giữ vai trò điều phối chung, tiếp nhận các yêu cầu, kiến nghị vượt thẩm quyền xử lý của cấu phần doanh nghiệp, phân loại và xác định cơ quan chủ trì xử lý. Các bộ, ngành được phân công đầu mối theo lĩnh vực.

Cấu phần doanh nghiệp được định hướng hoạt động giống một công ty. Nhà nước không can thiệp vào cách thức tổ chức, mà lựa chọn đơn vị đủ khả năng làm tổ chức đại diện cấu phần doanh nghiệp theo các tiêu chí đã được quy định. Đơn vị này sẽ đóng vai trò kết nối với cơ quan quản lý, tiếp nhận và phản ánh nhu cầu của cộng đồng doanh nghiệp.

Đáng chú ý, quy chế hoạt động của Tổ công tác được xây dựng theo hướng lấy doanh nghiệp và kết quả xử lý thực chất làm trung tâm. Mỗi vấn đề phải được xác định rõ đầu mối, trách nhiệm, thời hạn, kết quả và cơ chế theo dõi.

Theo lộ trình, năm 2026 sẽ hoàn thành việc thiết lập Tổ công tác, quy chế phối hợp, quy trình xử lý vướng mắc, cơ chế đánh giá và lựa chọn tổ chức đại diện cấu phần doanh nghiệp, đồng thời triển khai hệ sinh thái tại 1-2 ngành hàng xuất khẩu chủ lực. Năm 2027 đánh giá giai đoạn đầu và xem xét mở rộng thêm 1-2 ngành hàng. Giai đoạn 2028-2030 tiếp tục mở rộng, hướng tới tối thiểu 6 ngành hàng xuất khẩu chủ lực.

Đề án cũng đặt mục tiêu đến năm 2030 cải thiện tỷ lệ sử dụng C/O ưu đãi của các thành viên Hệ sinh thái lên khoảng 15% với CPTPP, 40% với EVFTA và 42% với UKVFTA; nâng tỷ lệ giá trị gia tăng trong nước trong tổng kim ngạch xuất khẩu của doanh nghiệp tham gia lên trên 50%.

Cùng với đó, Hệ sinh thái tận dụng các FTA hướng tới hỗ trợ doanh nghiệp về tư vấn chính sách và cam kết FTA, vốn và tín dụng, tiêu chuẩn thị trường nhập khẩu, xây dựng thương hiệu, phát triển thị trường, kết nối chuỗi cung ứng, chuỗi giá trị và logistics. Năm đầu tiên vận hành, tối thiểu 50 doanh nghiệp, hợp tác xã hoặc hộ kinh doanh được lựa chọn trở thành thành viên; từ năm thứ hai, con số này tăng lên tối thiểu 100.

Như vậy có thể thấy, với vai trò điều phối chung, Bộ Công Thương đang nỗ lực triển khai các hoạt động nhằm sớm đưa Đề án Hệ sinh thái tận dụng các FTA vào thực thi. Từ đó, đóng góp quan trọng vào mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu và tăng trưởng 2 con số của nền kinh tế.

Mục tiêu của Đề án Hệ sinh thái tận dụng các FTA, đến năm 2030, phấn đấu: Cải thiện tỷ lệ sử dụng chứng từ chứng nhận xuất xứ (C/O) ưu đãi theo các, đặc biệt là các FTA thế hệ mới như CPTPP (khoảng 15%), EVFTA (khoảng 40%), UKVFTA (khoảng 42%); tăng tỷ lệ giá trị gia tăng trong nước trong tổng kim ngạch xuất khẩu của các doanh nghiệp tham gia Hệ sinh thái lên khoảng trên 50%...