Bí thơm Yến Dương và hành trình đổi đời của người dân vùng cao

Nâng đỡ đời sống bà con vùng cao

Những ngày đầu vụ, con đường dẫn vào xã Yến Dương, huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn (nay thuộc xã Thượng Minh, tỉnh Thái Nguyên) rộn ràng hơn thường lệ. Trên những thửa ruộng ven núi, những cây bí xanh vừa được những người nông dân gieo xuống đất với tất cả hy vọng về một mùa bội thu. Với người dân nơi đây, vụ bí không chỉ là mùa nông sản, mà còn là mùa của hy vọng, của thu nhập, của sự đổi thay trong đời sống.

Ít ai ngờ rằng, từ một loại cây trồng quen thuộc của đồng bào dân tộc thiểu số, trái bí thơm bản địa hôm nay đã trở thành sản phẩm hàng hóa chủ lực, mang lại nguồn thu ổn định cho hàng trăm hộ dân. Đằng sau sự chuyển mình ấy là vai trò dẫn dắt của Hợp tác xã Yến Dương, nơi cây bí không chỉ được trồng để bán, mà được nâng niu như một hướng đi lâu dài cho sinh kế địa phương.

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, bà Ma Thị Ninh, Giám đốc Hợp tác xã Yến Dương cho biết, bí thơm vốn là giống cây bản địa, được người dân trồng từ nhiều năm trước. Tuy nhiên, trước khi có Hợp tác xã, sản xuất chủ yếu mang tính nhỏ lẻ, mạnh ai nấy làm, đầu ra bấp bênh, giá cả phụ thuộc hoàn toàn vào thương lái. “Có những năm được mùa nhưng giá rớt sâu, bà con trồng nhiều mà thu chẳng được bao nhiêu, thậm chí thua lỗ”, bà Ninh nhớ lại.

Bước ngoặt đến từ năm 2018, khi Hợp tác xã Yến Dương đứng ra tổ chức lại sản xuất, ký kết bao tiêu nông sản cho người dân. Từ chỗ trồng tự phát, bí thơm được quy hoạch thành vùng nguyên liệu, gắn với cam kết thu mua cụ thể. Chỉ trong năm đầu, Hợp tác xã đã bao tiêu hơn 30 tấn bí thơm cho bà con trên địa bàn xã, cùng nhiều sản phẩm nông nghiệp khác như gạo nếp Tài, miến dong, mướp đắng rừng.

“Quan trọng nhất là tạo được niềm tin. Khi bà con biết chắc sản phẩm làm ra có nơi tiêu thụ, họ mới dám đầu tư công sức, mở rộng diện tích”, bà Ninh chia sẻ.

Từ vài chục hộ ban đầu, đến nay, hàng chục, rồi hàng trăm hộ dân nơi đây đã gắn bó với cây bí thơm. Đến nay, Hợp tác xã Yến Dương bao tiêu từ 100 - 150 tấn bí xanh thơm cho hơn hàng trăm hộ trồng mỗi năm, đưa doanh thu của Hợp tác xã và các hộ liên kết lên tăng đáng kể. Những kết quả ấy không chỉ phản ánh quy mô sản xuất, mà còn cho thấy tác động rõ nét đến đời sống người dân.

Với mức giá thu mua ổn định 8-10 nghìn đồng/kg bán tại ruộng, người trồng bí tránh được cảnh bị ép giá. Khi bí được sơ chế, bảo quản và đóng gói bài bản, giá bán có thể tăng lên 15-17 nghìn đồng/kg. Theo tính toán, mỗi sào bí mang lại lợi nhuận từ 10 đến 15 triệu đồng, cao hơn nhiều so với một số cây trồng truyền thống khác.

Thu nhập ổn định từ cây bí thơm đã giúp nhiều hộ dân tộc thiểu số tại vùng cao xã Thượng Minh cải thiện đời sống, sửa sang nhà cửa, đầu tư cho con cái học hành. Không ít hộ trước đây thuộc diện khó khăn nay đã thoát nghèo, vươn lên khá giả nhờ bám trụ với cây trồng này.

Nâng cao thương hiệu bí bản địa

Không dừng lại ở tiêu thụ bí tươi, Hợp tác xã Yến Dương từng bước nâng cao giá trị quả bí bằng hướng đi chế biến sâu. Một trong những sản phẩm tiêu biểu là Trà bí thơm. Đây là sản phẩm được nghiên cứu, hoàn thiện từ chính giống bí bản địa của Yến Dương.

Những quả bí đạt tiêu chuẩn, có vỏ phấn, được lựa chọn kỹ lưỡng, đưa vào quy trình sấy khô trong lò kín hiện đại. Nhờ đó, bí giữ được hương thơm tự nhiên, vị ngọt thanh, trở thành sản phẩm có thể tiêu thụ quanh năm, thay vì phụ thuộc vào mùa vụ.

Theo bà Ma Thị Ninh, sản xuất trà bí thơm không chỉ giúp Hợp tác xã mở rộng thị trường, mà còn tạo thêm đầu ra cho nguyên liệu, nâng giá trị quả bí. “Khi biết bí được dùng làm trà, bà con chú trọng hơn đến quy trình trồng, hạn chế phân bón hóa học, ưu tiên phân hữu cơ và thuốc sinh học”, bà Ninh cho biết.

Mỗi năm, Hợp tác xã Yến Dương đưa ra thị trường hơn 1 tấn trà bí thơm, phân phối tại nhiều tỉnh, thành phố lớn và các hệ thống thực phẩm sạch. Sản phẩm có đầy đủ nhãn mác, bao bì, tem truy xuất nguồn gốc, từng bước khẳng định chỗ đứng trên thị trường.

Để tạo nền tảng phát triển lâu dài, Hợp tác xã Yến Dương tích cực tham gia Chương trình mỗi xã một sản phẩm. Đến nay, Hợp tác xã đã có 4 sản phẩm đạt chứng nhận OCOP từ 3 đến 4 sao cấp tỉnh, gồm bí thơm, trà bí thơm, gạo nếp Tài và miến dong Yến Dương.

Theo lãnh đạo hợp tác xã, OCOP không chỉ là danh hiệu, mà còn là “khung chuẩn” buộc các sản phẩm phải nâng cao chất lượng, hoàn thiện mẫu mã, minh bạch nguồn gốc. Nhờ đó, nông sản Yến Dương có điều kiện tiếp cận các kênh phân phối hiện đại, siêu thị, chuỗi cửa hàng thực phẩm sạch trên cả nước.

Từ những ruộng bí phủ phấn trắng ven núi, câu chuyện về Hợp tác xã Yến Dương và cây bí thơm không chỉ là câu chuyện làm kinh tế, mà còn là hành trình người dân vùng cao xã Thượng Minh tự tin làm chủ sinh kế trên chính mảnh đất quê hương mình.