Xuất khẩu qua cửa khẩu bứt tốc, mở ra dư địa tăng trưởng mới

Những “cú hích” chính sách và công nghệ

Hoạt động xuất nhập khẩu qua các cửa khẩu phía Bắc đang ghi nhận những tín hiệu khởi sắc rõ nét ngay từ quý I/2026. Không chỉ đơn thuần là sự gia tăng về kim ngạch, bức tranh thương mại biên giới còn cho thấy những chuyển động mang tính cấu trúc từ cải cách thủ tục, ứng dụng công nghệ đến đổi mới phương thức vận hành.

Tại Cao Bằng, việc xây dựng nền tảng cửa khẩu số được xem là bước đi mang tính đột phá. Thực tế lâu nay, doanh nghiệp khi làm thủ tục xuất nhập khẩu phải “chạy” qua nhiều cơ quan như Hải quan, Biên phòng, Kiểm dịch… với quy trình riêng lẻ, vừa tốn thời gian vừa tiềm ẩn sai sót. Mô hình cửa khẩu số hướng tới thay đổi căn bản cách thức này khi cho phép doanh nghiệp chỉ cần khai báo một lần, dữ liệu được liên thông giữa các lực lượng.

Điểm đáng chú ý là sự chuyển đổi từ phương thức quản lý thủ công sang quản lý rủi ro dựa trên dữ liệu. Điều này không chỉ giúp rút ngắn thời gian thông quan mà còn nâng cao hiệu quả kiểm soát, hạn chế gian lận thương mại. Khi hệ thống vận hành, doanh nghiệp có thể theo dõi toàn bộ hành trình hàng hóa theo thời gian thực, từ đó chủ động hơn trong logistics và kế hoạch kinh doanh.

Lộ trình triển khai tại Cao Bằng cũng rất cụ thể: hoàn tất chuẩn bị trong quý I/2026, thí điểm tại các cửa khẩu Tà Lùng, Trà Lĩnh trong tháng 4-5 và chính thức vận hành toàn tỉnh từ ngày 1/6/2026. Đây là cách làm có tính “thử - sửa - mở rộng”, hạn chế rủi ro trong quá trình chuyển đổi số.

Ông Lý Quốc Khánh, Phó trưởng Ban quản lý Khu kinh tế tỉnh Cao Bằng cho biết: Hiện nay xu thế về cửa khẩu số, cửa khẩu thông minh đều được các địa phương khác trong nước cũng như phía Trung Quốc đã triển khai. Mô hình này sẽ được triển khai tại Cao Bằng trong thời gian tới, kỳ vọng sẽ rút ngắn thời gian giải quyết thủ tục hành chính xuất nhập khẩu, rút ngắn thời gian giao nhận hàng hóa, tạo điều kiện cho doanh nghiệp, góp phần thúc đẩy vòng quay xuất nhập khẩu cao hơn, nhanh hơn, tạo ra không gian, giá trị cao hơn so với trước.

Không đứng ngoài xu thế, Lạng Sơn đang theo đuổi tham vọng lớn hơn với đề án cửa khẩu thông minh - một “siêu dự án” có tổng mức đầu tư gần 8.000 tỷ đồng. Điểm nhấn của mô hình này là ứng dụng phương tiện vận chuyển không người lái (IGV), mở rộng hạ tầng và tích hợp công nghệ cao để rút ngắn thời gian thông quan từ hàng giờ xuống còn vài phút.

Ở góc nhìn chiến lược, cửa khẩu thông minh không chỉ là câu chuyện công nghệ mà còn là bước tái định vị vai trò của các tỉnh biên giới, từ điểm trung chuyển hàng hóa sang trung tâm logistics hiện đại. Khi đó, lợi ích không dừng lại ở doanh nghiệp mà lan tỏa đến cả người dân, với việc làm mới và thu nhập được cải thiện.

Tăng trưởng kim ngạch và dư địa mở rộng thị trường

Song hành với cải cách thể chế và công nghệ, các giải pháp linh hoạt trong tổ chức vận hành cũng đang phát huy hiệu quả rõ rệt. Điển hình là mô hình thí điểm thông quan cuối tuần tại Quảng Ninh.

Chỉ trong 8 ngày cuối tuần của tháng 3/2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu qua khu vực cầu Bắc Luân 2, Cửa khẩu quốc tế Móng Cái đạt gần 160 triệu USD, với sự tham gia của 130 doanh nghiệp. Hơn 1.400 phương tiện đã được giải quyết thủ tục, trong đó có 653 xe xuất khẩu và 831 xe nhập khẩu. Số thu thuế trong các ngày nghỉ cũng đạt hơn 13 tỷ đồng.

Nhìn sâu hơn, điều đáng nói không chỉ là con số mà là cách thức vận hành linh hoạt. Việc duy trì thông quan vào ngày nghỉ giúp giảm áp lực dồn ứ vào ngày làm việc, hạn chế ùn tắc hàng hóa, đặc biệt với nông sản có tính thời vụ cao. Đây là giải pháp “chi phí thấp nhưng hiệu quả cao”, nếu được nhân rộng có thể tạo ra tác động đáng kể tới toàn bộ hệ thống logistics biên mậu.

Tính từ đầu năm đến hết quý I/2026, kim ngạch xuất nhập khẩu qua Móng Cái đạt hơn 4,1 tỷ USD, số thu ngân sách vượt 800 tỷ đồng, tăng hơn 30% so với cùng kỳ. Những con số này cho thấy dư địa tăng trưởng vẫn còn rất lớn nếu các giải pháp tiếp tục được triển khai đồng bộ.

Tại Lào Cai, bức tranh cũng không kém phần tích cực. Riêng tháng 3/2026, kim ngạch qua cửa khẩu Kim Thành đạt hơn 132 triệu USD, tăng 49% so với cùng kỳ. Lũy kế quý I, tổng kim ngạch đạt gần 425 triệu USD, với 342 doanh nghiệp tham gia.

Động lực chính đến từ xuất khẩu nông sản, đặc biệt là sầu riêng – mặt hàng đang khẳng định vị thế tại thị trường Trung Quốc. Cùng với đó, nhập khẩu nguyên liệu sản xuất cũng duy trì ổn định, góp phần cân bằng cán cân thương mại hai chiều.

Một điểm sáng khác là công tác quản lý nhà nước được nâng cao song song với tạo thuận lợi thương mại. Việc áp dụng hệ thống thông quan điện tử VNACCS/VCIS, phân luồng linh hoạt và quản lý rủi ro giúp vừa rút ngắn thời gian thông quan, vừa tăng cường kiểm soát. Trong quý I, số thu ngân sách tại Lào Cai tăng hơn 48%, trong khi các vụ vi phạm vẫn được phát hiện và xử lý kịp thời.

Nhìn tổng thể, có thể thấy ba trụ cột đang định hình lại hoạt động xuất nhập khẩu qua cửa khẩu: số hóa - linh hoạt vận hành - nâng cấp hạ tầng. Đây không phải là những giải pháp đơn lẻ mà đang tạo thành hệ sinh thái hỗ trợ doanh nghiệp.

Vấn đề đặt ra là liệu các địa phương có thể duy trì được đà cải cách này hay không. Bởi thực tế cho thấy, những mô hình như cửa khẩu số hay thông quan cuối tuần chỉ phát huy tối đa hiệu quả khi có sự phối hợp đồng bộ giữa các lực lượng và sự kết nối xuyên biên giới với phía đối tác. Nếu làm được điều đó, cửa khẩu sẽ không còn là “nút thắt” mà trở thành “điểm mở” của tăng trưởng. Khi hàng hóa lưu chuyển nhanh hơn, chi phí giảm xuống, doanh nghiệp sẽ có thêm dư địa cạnh tranh, còn nền kinh tế sẽ có thêm động lực để bứt phá.

Theo Cục Thống kê - Bộ Tài chính, quý I/2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa đạt 249,50 tỷ USD, tăng 23,0% so với cùng kỳ năm trước, trong đó xuất khẩu tăng 19,1%; nhập khẩu tăng 27,0%. Kết quả này có sự đóng góp lớn của kinh tế cửa khẩu.