Xuất khẩu nông, lâm, thủy sản: Tăng trưởng nhờ thích ứng thị trường

Bức tranh xuất khẩu phân hóa, động lực tăng trưởng đang dịch chuyển

6 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt gần 36 tỷ USD, tăng khoảng 6% so với cùng kỳ năm trước. Con số này cho thấy khu vực nông nghiệp vẫn giữ được vai trò là một trong những trụ cột tăng trưởng của nền kinh tế trong bối cảnh thương mại toàn cầu còn nhiều bất định. Tuy nhiên, đằng sau mức tăng trưởng tích cực là một bức tranh phân hóa rõ nét giữa các ngành hàng và sự thay đổi trong cách thức cạnh tranh của doanh nghiệp. Nếu trước đây tăng trưởng chủ yếu dựa vào mở rộng sản lượng và thị trường thì nay yếu tố quyết định ngày càng là khả năng thích ứng với các tiêu chuẩn xanh, quản trị chuỗi cung ứng và nâng cao giá trị gia tăng.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, nhiều mặt hàng chủ lực tiếp tục duy trì đà tăng trưởng. Gỗ và sản phẩm gỗ đạt 8,54 tỷ USD, tiếp tục là ngành hàng có kim ngạch lớn nhất. Thủy sản đạt 5,7 tỷ USD, tăng 11,4%; rau quả đạt 3,65 tỷ USD, tăng 17,7%; hạt tiêu tăng 11,6%; hạt điều tăng 1,6% về giá trị dù khối lượng xuất khẩu giảm nhẹ.

Ở chiều ngược lại, một số ngành hàng lại cho thấy nghịch lý quen thuộc của xuất khẩu nông sản Việt Nam: sản lượng tăng nhưng giá trị không tăng tương ứng. Cà phê xuất khẩu hơn 1,1 triệu tấn, tăng gần 10% về lượng nhưng kim ngạch giảm tới 14,4% do giá xuất khẩu bình quân giảm 22%. Gạo cũng ghi nhận xu hướng tương tự khi sản lượng tăng gần 10% nhưng giá trị giảm 2,5% vì giá xuất khẩu giảm hơn 11%. Điều này phản ánh rõ sức ép từ thị trường quốc tế khi nguồn cung gia tăng, cạnh tranh gay gắt hơn và giá hàng hóa nông sản quay về mặt bằng ổn định sau giai đoạn tăng nóng.

Một điểm đáng chú ý khác là sự dịch chuyển của thị trường xuất khẩu. Trung Quốc tiếp tục gia tăng nhập khẩu nhiều mặt hàng của Việt Nam như rau quả, thủy sản, gạo, gỗ và cà phê. Trong khi đó, nhiều thị trường truyền thống như Hoa Kỳ và châu Âu vẫn đối mặt với sức mua phục hồi chậm cùng hàng loạt yêu cầu kỹ thuật mới.

Đối với ngành thủy sản, dù kim ngạch tăng trưởng hai con số, bối cảnh kinh doanh đã thay đổi đáng kể. Theo bà Lê Hằng, Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP), các nhà nhập khẩu hiện có xu hướng chia nhỏ đơn hàng, rút ngắn thời gian giao hàng, yêu cầu giá cạnh tranh hơn và đồng thời siết chặt các tiêu chuẩn về truy xuất nguồn gốc, chất lượng cũng như chứng nhận bền vững. Điều đó đồng nghĩa doanh nghiệp không còn chỉ cạnh tranh bằng giá bán mà phải nâng cao năng lực quản trị toàn bộ chuỗi cung ứng, từ vùng nguyên liệu, chế biến đến logistics. Áp lực cũng gia tăng khi chi phí vận tải biển tăng trở lại, trong khi doanh nghiệp vẫn phải đối mặt với các rào cản như thẻ vàng IUU tại thị trường EU, các quy định kiểm soát nhập khẩu tại Hoa Kỳ và sự cạnh tranh ngày càng gay gắt từ Ecuador, Ấn Độ hay Indonesia.

Muốn đạt mục tiêu 74 tỷ USD phải vượt “rào cản xanh”

Mục tiêu xuất khẩu nông, lâm, thủy sản năm 2026 được Chính phủ giao là 74 tỷ USD. Với gần 36 tỷ USD đạt được sau nửa đầu năm, ngành nông nghiệp vẫn còn nhiều dư địa để hoàn thành kế hoạch, nhưng động lực tăng trưởng sẽ không còn đến từ mở rộng sản lượng.

Thực tế, những “rào cản xanh” đang trở thành tiêu chuẩn mới của thương mại toàn cầu. Tại hội thảo "Nông nghiệp tái sinh - Hướng đi bền vững cho nông nghiệp Việt Nam", ông Wouter Melis Van Ravenhorst, Giám đốc Control Union Việt Nam, nhận định, nông nghiệp tái sinh không còn là xu hướng mà đang trở thành yêu cầu bắt buộc trong chuỗi cung ứng nông sản thế giới. Mô hình này không chỉ giúp giảm phát thải, phục hồi hệ sinh thái mà còn nâng cao giá trị sản phẩm và khả năng tiếp cận các thị trường cao cấp.

Cùng quan điểm, ông Nguyễn Văn Thiết, Quản lý Văn phòng Rainforest Alliance tại Việt Nam, cho rằng ngành cà phê Việt Nam cần chuyển mạnh sang sản xuất bền vững để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của người tiêu dùng và nhà nhập khẩu. Đối với doanh nghiệp, chuyển đổi xanh cũng đồng nghĩa với việc đầu tư nhiều hơn vào vùng nguyên liệu đạt chuẩn, chế biến sâu, truy xuất nguồn gốc và quản trị chuỗi cung ứng thay vì chỉ tập trung gia tăng sản lượng.

Định hướng cho 6 tháng cuối năm, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Đặng Ngọc Điệp cho biết, Bộ sẽ tiếp tục hoàn thiện thể chế, cải cách thủ tục hành chính, phát triển hạ tầng số, mở rộng thị trường xuất khẩu và thúc đẩy ứng dụng khoa học, công nghệ. Thông điệp này cũng cho thấy một thực tế: khi dư địa tăng trưởng theo chiều rộng ngày càng thu hẹp, sức cạnh tranh của nông sản Việt Nam sẽ phụ thuộc nhiều hơn vào chất lượng thể chế, năng lực đổi mới công nghệ và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế.

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, chuyên gia kinh tế và thương mại quốc tế, giảng viên cao cấp Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế, Trường Đại học Kinh tế Quốc dân nhận định, con số gần 36 tỷ USD xuất khẩu nông, lâm, thủy sản sau nửa đầu năm là tín hiệu tích cực. Nhưng để chinh phục mục tiêu 74 tỷ USD, ngành nông nghiệp không chỉ cần thêm đơn hàng mà cần một nền sản xuất có khả năng thích ứng cao hơn với những thay đổi của thị trường toàn cầu. Đó cũng là con đường để xuất khẩu nông, lâm, thủy sản chuyển từ tăng trưởng theo số lượng sang tăng trưởng dựa trên chất lượng và giá trị bền vững.

Nửa cuối năm 2026, ngành thủy sản hướng tới giữ đà tại các thị trường tăng trưởng như Trung Quốc, ASEAN, Hàn Quốc; củng cố tuân thủ tại Mỹ, EU, Nhật Bản; kiểm soát tốt chi phí đầu vào và logistics; đồng thời tăng tỷ trọng sản phẩm chế biến sâu, giá trị gia tăng.