Xây dựng niềm tin số từ nền tảng xác thực điện tử chuẩn hóa

Bối cảnh lừa đảo trực tuyến và những rủi ro tiềm ẩn

Thương mại điện tử phát triển nhanh kéo theo nhiều rủi ro và hành vi gian lận trực tuyến. Nhiều người nhận tin nhắn, cuộc gọi giả mạo công an, cơ quan thuế hay người thân để lừa chuyển tiền. Thậm chí có những trường hợp giả giọng, giả hình ảnh qua công nghệ deepfake khiến nạn nhân tin tưởng tuyệt đối. Trung bình mỗi năm có hàng nghìn vụ lừa đảo chiếm đoạt tài sản trên môi trường mạng, riêng năm 2024 ước tính lên đến 6.000 vụ, tập trung ở các lĩnh vực đầu tư tài chính, tiền ảo, và gần đây là lừa đảo học sinh, sinh viên.

Các hình thức gian lận này cho thấy tầm quan trọng của định danh điện tử, giúp xác thực chính xác đối tượng giao dịch, truy xuất được nguồn gốc khi xảy ra vi phạm. Trước đây, không có định danh, kẻ gian dễ dàng tạo tài khoản ảo, sử dụng thông tin giả để lừa đảo qua các sàn thương mại điện tử. Do đó, việc hoàn thiện hành lang pháp lý về định danh và xác thực điện tử là rất cần thiết, nhằm bảo vệ người tiêu dùng, doanh nghiệp và bảo đảm an toàn cho toàn bộ hệ sinh thái thương mại điện tử Việt Nam.

Thông tin tại Hội nghị “Ứng dụng định danh, xác thực của Bộ Công an để nâng cao an toàn trong hoạt động thương mại điện tử” chiều 1/11, bà Phạm Tuyết Trang, đại diện Trung tâm nghiên cứu, ứng dụng dữ liệu dân cư và căn cước công dân, Cục Cảnh sát Quản lý hành chính về trật tự xã hội cho biết, thời gian qua, nhiều ngân hàng, tổ chức tài chính, nhà cung cấp dịch vụ trực tuyến, hãng hàng không… đã phối hợp với Trung tâm để tích hợp, triển khai các dịch vụ định danh và xác thực điện tử. 

“Bước đầu đã đạt được một số kết quả đáng ghi nhận như dịch vụ xác thực điện tử đã thực hiện 42,6 triệu lượt xác thực, trong đó có 17,8 triệu lượt xác thực khuôn mặt. Dịch vụ xác thực thông tin công dân trích xuất từ căn cước công dân gắn chip, triển khai từ tháng 3/2023, đã có 21 đại lý cấp 1 tham gia với hơn 153 triệu lượt phát sinh giao dịch”, bà Phạm Xuân Trang nêu rõ.

Trong bối cảnh đó, định danh và xác thực điện tử được xem là giải pháp trọng yếu để bảo vệ người tiêu dùng, doanh nghiệp và đảm bảo an toàn cho toàn bộ hệ sinh thái thương mại điện tử. Trên thực tế, ngay cả khi đã áp dụng phương thức xác thực điện tử khách hàng (eKYC), nhiều tổ chức vẫn đối mặt với các nguy cơ tiềm ẩn. Một trong những lỗ hổng nghiêm trọng nhất là việc thiếu dấu thời gian (timestamp) trong quá trình xác thực. Nếu không có bằng chứng về thời điểm giao dịch, việc truy xuất dữ liệu khi xảy ra tranh chấp hay vi phạm sẽ rất khó khăn, đồng thời làm suy yếu giá trị pháp lý của giao dịch điện tử. Trong khi đó, quy định mới đã yêu cầu hợp đồng điện tử phải ghi nhận đầy đủ hình ảnh khuôn mặt, video, giọng nói, dấu thời gian và mã định danh của người ký để đảm bảo tính xác thực và chống chối bỏ.

Một vấn đề khác cũng được cảnh báo là tình trạng lợi dụng kết quả xác thực cũ. Nhiều đại lý hoặc đơn vị trung gian lưu giữ kết quả eKYC ban đầu và sử dụng lại cho các giao dịch khác mà không kiểm tra, cập nhật thông tin. Điều này tiềm ẩn nguy cơ lớn, bởi cá nhân đã được xác thực có thể đã thay đổi dữ liệu, hoặc bị truy cứu trách nhiệm pháp lý mà hệ thống không được cập nhật. 

Việc áp dụng chữ ký điện tử và chữ ký số có xác thực thời gian là giải pháp hữu hiệu để khắc phục rủi ro này. Khi được triển khai đúng chuẩn, chữ ký số giúp bảo đảm tính toàn vẹn, xác thực và chống chối bỏ, góp phần xây dựng môi trường giao dịch điện tử an toàn, minh bạch và đáng tin cậy.

Nguy cơ giả mạo CCCD gắn chip

Nếu như trước đây, vấn đề định danh chủ yếu dừng lại ở việc xác thực thông tin cá nhân, thì nay, nguy cơ giả mạo giấy tờ tùy thân, đặc biệt là căn cước công dân (CCCD) gắn chip, đang trở thành thách thức lớn. Thực tế, nhiều vụ việc vay tiền trực tuyến đã cho thấy tình trạng người vay mượn hoặc đánh cắp CCCD của người khác để đăng ký vay, khiến nạn nhân bị ghi nhận khoản vay không hề thực hiện.

Nguyên nhân sâu xa nằm ở việc dữ liệu eKYC chưa được xác thực trực tiếp từ chip do Bộ Công an quản lý. Các nền tảng vay tiền hoặc sàn thương mại điện tử hiện nay thường chỉ đối chiếu ảnh chụp giấy tờ tùy thân và khuôn mặt, nhưng không kiểm tra thông tin trong chip. Điều này khiến việc giả mạo trở nên dễ dàng, bởi kẻ gian có thể làm giả giấy tờ, sử dụng ảnh hoặc video deepfake để qua mặt hệ thống. Việc chỉ dựa trên hình ảnh tĩnh mà không kết nối với dữ liệu gốc là một lỗ hổng kỹ thuật nghiêm trọng, tạo điều kiện cho gian lận phát sinh.

Trong bối cảnh đó, việc xác thực dữ liệu trực tiếp từ chip trở thành yêu cầu cấp thiết. Chỉ khi các nền tảng trực tuyến được phép truy cập và xác minh thông tin gốc trong chip qua đơn vị được Bộ Công an cấp phép, mới có thể đảm bảo tính chính xác và an toàn của quy trình định danh. 

Theo các quy định mới, dịch vụ xác thực thông tin công dân trong chip chỉ được thực hiện bởi các đơn vị được Bộ Công an cấp phép. Hợp đồng điện tử bắt buộc phải ghi nhận các yếu tố như hình ảnh khuôn mặt, giọng nói, dấu thời gian và số định danh của người ký. Đồng thời, người bán trên các sàn thương mại điện tử phải xác thực danh tính theo đúng quy định của pháp luật về định danh và xác thực điện tử. Việc này không chỉ bảo đảm tư cách pháp lý của người bán, mà còn giúp người mua có thể nhận diện rõ đối tượng giao dịch, qua đó tăng cường tính minh bạch và niềm tin trên thị trường.

Song song với khung pháp lý, các giải pháp công nghệ như chữ ký số từ xa cũng được coi là “chìa khóa” để xây dựng môi trường giao dịch số an toàn. Chữ ký số từ xa cho phép người dùng ký văn bản trên thiết bị di động mà vẫn đảm bảo tính xác thực, chống chối bỏ và bảo toàn dữ liệu. Công nghệ này không chỉ giúp giảm chi phí vận hành cho doanh nghiệp, mà còn giúp cơ quan quản lý truy xuất nguồn gốc khi cần thiết. Một khi dữ liệu đã được ký bằng chữ ký số có dấu thời gian, thông tin đó không thể bị sửa đổi hoặc sao chép tùy tiện.

Tuy nhiên, để khắc phục triệt để những lỗ hổng trong xác thực điện tử, cần có sự phối hợp liên ngành giữa Cục Cảnh sát Quản lý hành chính về trật tự xã hội và Cục Thương mại điện tử & Kinh tế số. Việc thiết lập cơ chế chia sẻ, kết nối dữ liệu dân cư và dữ liệu giao dịch sẽ tạo nền tảng thống nhất cho định danh điện tử quốc gia, đồng thời thúc đẩy chuyển đổi số toàn diện trong lĩnh vực thương mại điện tử.

Cùng với đó, việc nâng cao nhận thức người dân về tầm quan trọng của định danh điện tử cũng đóng vai trò then chốt. Khi người dùng quen với việc sử dụng các dịch vụ như VNeID để đăng nhập, xác thực và ký hợp đồng điện tử, thói quen giao dịch an toàn sẽ dần hình thành, góp phần giảm thiểu gian lận và bảo vệ quyền lợi chính đáng của người tiêu dùng.

Việc ứng dụng định danh và xác thực điện tử đã mang lại những kết quả tích cực, song những lỗ hổng về kỹ thuật và quản lý vẫn là rào cản lớn trong hành trình xây dựng môi trường số an toàn. Từ việc thiếu dấu thời gian trong eKYC, nguy cơ sử dụng lại kết quả xác thực cũ, đến tình trạng giả mạo CCCD gắn chip, tất cả cho thấy hệ thống xác thực hiện nay vẫn cần được củng cố toàn diện.