Ứng phó phòng vệ hiệu quả, doanh nghiệp có thể tạo lợi thế cạnh tranh

Da giày, dệt may trước sức ép phòng vệ thương mại

Tính đến tháng 8/2025, theo Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công Thương), đã có 292 vụ việc phòng vệ thương mại mà hàng hóa Việt Nam phải đối mặt. Trong đó có 160 vụ chống bán phá giá, 33 vụ chống trợ cấp, 59 vụ tự vệ và 40 vụ lẩn tránh thuế. Hơn 100 biện pháp vẫn đang được các nước duy trì và rà soát hàng năm. Hoa Kỳ, Ấn Độ, Thổ Nhĩ Kỳ và nhiều thị trường khác đều đã từng đưa hàng hóa Việt Nam vào “tầm ngắm” điều tra. Điều này cho thấy hội nhập quốc tế không những mở ra cơ hội thị trường mà còn là thách thức lớn đối với từng doanh nghiệp xuất khẩu.

Da giày, dệt may là một trong những mặt hàng nằm trong nhóm nguy cơ cao bị điều tra phòng vệ thương mại từ các thị trường xuất khẩu.

Tại Hội thảo “Tăng cường năng lực phòng vệ thương mại trong lĩnh vực công nghiệp Việt Nam” do Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công Thương) tổ chức chiều 29/10, ông Phạm Phú Dũng – Giám đốc Trung tâm Đào tạo (Viện Nghiên cứu Da giày) cho biết, ngành da giày cũng đã đối diện với nhiều vụ việc. Một số quốc gia như Brazil, Mexico, Thổ Nhĩ Kỳ, Ấn Độ đã điều tra hoặc cảnh báo khả năng áp dụng phòng vệ thương mại đối với sản phẩm giày dép Việt Nam do lo ngại “chuyển hướng thương mại” từ Trung Quốc sang Việt Nam.

Nguyên nhân được chỉ ra là do sự tăng trưởng đột biến về lượng và kim ngạch xuất khẩu vào một số thị trường trọng điểm khiến ngành sản xuất nội địa của nước nhập khẩu cho rằng mình bị thiệt hại. Ông Phạm Phú Dũng cho rằng việc dịch chuyển sản xuất từ các quốc gia bị áp thuế phòng vệ thương mại sang Việt Nam có thể dẫn đến cáo buộc Việt Nam là nơi lẩn tránh thuế nếu quy trình sản xuất không đáp ứng quy tắc xuất xứ.

Có thể thấy, sức ép trước “làn sóng” điều tra phòng vệ thương mại ngày càng lớn. Các vụ kiện phòng vệ thương mại thường kéo dài và đòi hỏi chi phí pháp lý rất lớn. Trong khi phần lớn doanh nghiệp da giày là doanh nghiệp vừa và nhỏ, thiếu kinh nghiệm, nguồn lực tài chính và nhân sự chuyên trách về phòng vệ thương mại. Ngoài ra, doanh nghiệp cũng gặp trở ngại trong việc chứng minh tỷ lệ nội địa hóa và nguồn gốc nguyên liệu, đặc biệt trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu phức tạp và nguy cơ bị cáo buộc lẩn tránh thuế tại các thị trường trọng điểm như Mỹ và EU.

Đối với ngành dệt may, theo ông Bạch Thăng Long – Phó Tổng giám đốc Tổng Công ty May 10, trước xu hướng điều tra phòng vệ thương mại gia tăng, với những ngành hàng có sự tăng trưởng đột biến trong thời gian ngắn sẽ có nguy cơ bị áp dụng các biện pháp phòng vệ thương mại từ các thị trường xuất khẩu.

Các biện pháp phòng vệ thương mại không chỉ là rào cản nhất thời mà còn là xu thế tất yếu trong thương mại quốc tế nhằm kiểm tra năng lực cạnh tranh và mức độ minh bạch của doanh nghiệp. Ba Nguyễn Hằng Nga – Phó Trưởng phòng Phòng xử lý phòng vệ thương mại nước ngoài (Cục Phòng vệ thương mại, Bộ Công Thương) thông tin, cơ quan điều tra các nước đang liên tục thay đổi các yêu cầu mới, chưa từng có trong tiền lệ, như điều tra trợ cấp xuyên biên giới về pin năng lượng mặt trời, điều tra kinh tế thị trường ngành hay điều tra đồng thời nhiều biện pháp khác nhau.

Bên cạnh đó, phạm vi điều tra cũng ngày càng mở rộng: trước đây, các thị trường xuất khẩu chủ yếu tập trung vào những mặt hàng chủ lực như da giày, gỗ, thép… thì nay đã mở rộng sang các mặt hàng nhỏ hơn như túi giấy, vỏ viên nhộng, đinh… "Xu hướng điều tra càng ngày càng khắt khe và chi tiết hơn, với nhiều yêu cầu về thông tin nhạy cảm, thời hạn trả lời ngắn, ít gia hạn và kết luận mang tính áp đặt cao" - bà Nga cho hay.

Đa dạng hóa thị trường, giảm rủi ro từ phòng vệ

Trước các rủi ro của thị trường xuất khẩu, thời gian qua, Cục Phòng vệ thương mại đã phối hợp với Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cùng các hiệp hội ngành hàng triển khai Hệ thống cảnh báo sớm và tổ chức hơn 100 khóa đào tạo, hội thảo mỗi năm nhằm nâng cao năng lực ứng phó cho doanh nghiệp. Nhờ đó, doanh nghiệp Việt Nam có thể chủ động tiếp cận thông tin và phản ứng kịp thời trước các vụ kiện, bảo vệ hợp lý lợi ích chính đáng.

Bà Trần Minh Thu – Phòng WTO và Hội nhập quốc tế, Ban Pháp chế (VCCI) đánh giá, xu hướng phòng vệ thương mại đang ngày càng phức tạp và khó khăn hơn, đặt ra nhiều yêu cầu mới của các thị trường xuất khẩu. Mặc dù vậy, với sự hỗ trợ tích cực của cơ quan quản lý, doanh nghiệp Việt Nam đã có sự chủ động tìm hiểu thông tin, cải thiện năng lực ứng phó.

Cùng với sự hỗ trợ của cơ quan quản lý, việc nâng cao năng lực phòng vệ thương mại trở thành yêu cầu cấp thiết, mang tính sống còn đối với doanh nghiệp Việt Nam trong thời gian tới. Ông Phạm Phú Dũng cho rằng, các doanh nghiệp cần tránh tăng trưởng quá nóng tại một thị trường, phân tán rủi ro bằng cách mở rộng thị trường xuất khẩu; chủ động nội địa hóa nguồn nguyên liệu hoặc thiết lập cơ chế truy xuất nguồn gốc rõ ràng, có chứng nhận xuất xứ tin cậy, minh bạch để chống lại cáo buộc lẩn tránh thuế.

Đáng chú ý, các vụ kiện phòng vệ thương mại thường kéo dài và đòi hỏi chi phí pháp lý rất lớn, vượt quá khả năng của nhiều doanh nghiệp. Không những thế, các biện pháp phòng vệ thương mại đang có xu hướng gắn kết với tiêu chuẩn về môi trường, lao động và phát triển bền vững, tạo ra rào cản kép đối với hàng hóa xuất khẩu. Theo đó, việc nhanh chóng đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế về môi trường và lao động không chỉ giúp giảm thiểu nguy cơ bị áp dụng biện pháp phòng vệ thương mại dựa trên các yếu tố phi thương mại, mà còn biến những tiêu chuẩn này thành lợi thế cạnh tranh trong hành trình hội nhập sâu rộng.

Bà Nguyễn Hằng Nga nhận định, phòng vệ thương mại vừa là thách thức nhưng cũng vừa là cơ hội. Theo đó, cần nhìn nhận rằng, xu hướng phòng vệ thương mại không hẳn là “điểm tối” mà còn là “điểm sáng” đối với những doanh nghiệp sẵn sàng tham gia cuộc chơi toàn cầu, bởi nếu xử lý hiệu quả, doanh nghiệp có thể tạo lợi thế cạnh tranh bền vững.

"Theo đó, doanh nghiệp và ngành hàng cần có chiến lược kinh doanh hợp lý, đa dạng hóa thị trường xuất khẩu và xây dựng kế hoạch dự phòng không chỉ về kiến thức mà còn về nguồn lực, như thành lập quỹ dự phòng trong doanh nghiệp, chuẩn bị nhân sự chuyên trách về phòng vệ thương mại, truy xuất nguồn gốc rõ ràng và đa dạng hóa nguồn cung nguyên liệu đầu vào" - bà Nga khuyến nghị.

Nhằm ứng phó hiệu quả với biện pháp phòng vệ thương mại, các ngành hàng cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, sản xuất xanh, sử dụng vật liệu tái chế theo mô hình kinh tế tuần hoàn nhằm đáp ứng yêu cầu về môi trường của các thị trường nhập khẩu. Đồng thời, cần tăng cường hỗ trợ doanh nghiệp tham gia các chứng nhận quốc tế cũng là hướng đi quan trọng, góp phần nâng cao hình ảnh và uy tín hàng Việt Nam.