Tiêu chuẩn xanh định hình lại năng lực xuất khẩu của doanh nghiệp

Tiêu chuẩn xanh trở thành điều kiện tiếp cận thị trường

Phát biểu tại Hội thảo “Áp lực CBAM, ESG và tiêu chuẩn xanh toàn cầu - Giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh cho doanh nghiệp khu công nghiệp” diễn ra ngày 26/8 tại Hà Nội, ông Nguyễn Bá Hải - Phó Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ Xúc tiến thương mại và đầu tư, Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương) cho rằng, một trong những thay đổi đáng chú ý nhất với doanh nghiệp xuất khẩu là việc Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu bước sang giai đoạn vận hành đầy đủ từ năm 2026.

CBAM áp dụng đối với các nhóm hàng có cường độ phát thải cao như sắt thép, nhôm, xi măng, phân bón, hydro và điện năng. Theo đó, đây không còn là quy định mang tính khuyến nghị mà đã trở thành một “hàng rào phi thuế quan” thực sự, gắn trực tiếp chi phí carbon vào giá thành hàng hóa nhập khẩu vào thị trường châu Âu.

Điều này đồng nghĩa với việc năng lực cạnh tranh của hàng hóa không chỉ được quyết định bởi giá, chất lượng hay thời gian giao hàng mà ngày càng phụ thuộc vào lượng phát thải trong quá trình sản xuất và khả năng doanh nghiệp chứng minh được các dữ liệu liên quan.

Áp lực này không chỉ đặt ra đối với Việt Nam mà là bài toán chung của nhiều nền kinh tế xuất khẩu. Ông Nguyễn Bá Hải dẫn kinh nghiệm của Hàn Quốc, một quốc gia xuất khẩu lớn thứ 6 thế giới đối với các nhóm hàng chịu ảnh hưởng của CBAM như nhôm, xi măng, phân bón và thép. Trước sức ép từ cơ chế này, Phòng Thương mại và Công nghiệp Hàn Quốc đã thành lập Tổ công tác CBAM, xây dựng nền tảng đo đạc - báo cáo - thẩm định (MRV) và tổ chức các đường dây hỗ trợ doanh nghiệp.

Kinh nghiệm này cho thấy, để thích ứng với các tiêu chuẩn xanh, doanh nghiệp không thể chỉ xử lý từng đơn hàng riêng lẻ mà cần xây dựng hệ thống quản trị dữ liệu phát thải và lộ trình chuyển đổi dài hạn.

Đối với Việt Nam, các ngành thép, nhôm, xi măng và một số sản phẩm công nghiệp chế biến, chế tạo tại các khu công nghiệp, đặc biệt những doanh nghiệp xuất khẩu sang EU, sẽ là nhóm chịu tác động sớm và trực tiếp.

Không chỉ CBAM, doanh nghiệp còn phải chuẩn bị cho một hệ thống quy định xanh rộng hơn đang được EU triển khai, như Quy định thiết kế sinh thái cho sản phẩm bền vững (ESPR), Quy định bao bì và chất thải bao bì (PPWR), cùng Chỉ thị thẩm định chuỗi cung ứng bền vững (CSDDD).

Theo đó, đáp ứng tiêu chuẩn xanh vì thế không còn là lựa chọn mà trở thành điều kiện để doanh nghiệp duy trì và mở rộng thị phần tại các thị trường xuất khẩu chủ lực. Sức ép này cũng tạo động lực để doanh nghiệp đổi mới. Việc đầu tư công nghệ tiết kiệm năng lượng, sử dụng năng lượng tái tạo, xây dựng hệ thống kiểm kê phát thải hay số hóa truy xuất nguồn gốc không chỉ nhằm đáp ứng quy định của thị trường nhập khẩu mà còn giúp doanh nghiệp quản trị sản xuất tốt hơn, tiết giảm chi phí và từng bước xây dựng thương hiệu gắn với yếu tố xanh.

Nếu chuyển đổi sớm, doanh nghiệp có cơ hội tiếp cận những phân khúc thị trường có giá trị cao, kết nối với các nhà nhập khẩu và hệ thống phân phối quốc tế đặt yêu cầu cao về ESG, từ đó nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Bộ Công Thương tăng hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi

Trước sự thay đổi nhanh chóng của thị trường xuất khẩu, chính sách xúc tiến thương mại cũng đang được điều chỉnh theo hướng gắn chặt hơn với chuyển đổi xanh.

Theo ông Nguyễn Bá Hải, thực hiện Nghị quyết số 68-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Chương trình vươn ra thị trường quốc tế giai đoạn 2026 - 2035 (Chương trình GoGlobal).

Đối với các thị trường giá trị cao, tiêu chuẩn khắt khe như EU, Hoa Kỳ, Nhật Bản, chương trình xác định ưu tiên nâng chuẩn chất lượng và trách nhiệm môi trường - xã hội, số hóa truy xuất nguồn gốc; đồng thời khuyến khích doanh nghiệp đầu tư xây dựng kho ngoại quan, trung tâm phân phối và mạng lưới đối tác bán lẻ tại thị trường xuất khẩu.

Ngoài ra, chương trình cũng hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa đáp ứng các yêu cầu ESG trong thương mại quốc tế, bao gồm quy định, tiêu chuẩn về môi trường, phát thải carbon thấp và kinh tế tuần hoàn. Hướng tới xây dựng hệ sinh thái hỗ trợ doanh nghiệp tư nhân vươn ra thị trường quốc tế, trong đó có các dịch vụ xúc tiến xuất khẩu, chuyển đổi số, tài chính - tín dụng xanh và tiêu chuẩn, chứng nhận chất lượng quốc tế. Bộ Công Thương được giao vai trò đầu mối điều phối.

Trên cơ sở đó, Cục Xúc tiến thương mại xác định một số nhóm giải pháp trọng tâm để đồng hành cùng doanh nghiệp trong ứng phó với CBAM và các tiêu chuẩn xanh.

Trước hết là tăng cường cung cấp thông tin và cảnh báo sớm về những quy định mới tại EU và các thị trường xuất khẩu trọng điểm thông qua hệ thống Thương vụ Việt Nam ở nước ngoài, bản tin thị trường và các kênh hỗ trợ doanh nghiệp. Việc cập nhật sớm được xem là yếu tố quan trọng để doanh nghiệp có đủ thời gian điều chỉnh sản xuất trước khi quy định mới có hiệu lực.

Song song với đó là đào tạo, nâng cao năng lực thực hành cho doanh nghiệp về kiểm kê khí nhà kính, xây dựng hệ thống đo đạc - báo cáo - thẩm định, lập báo cáo CBAM và thực hành ESG, trong đó ưu tiên doanh nghiệp nhỏ và vừa còn hạn chế về nguồn lực và nhân sự chuyên trách.

Hoạt động xúc tiến xuất khẩu cũng sẽ được gắn nhiều hơn với thương hiệu xanh. Doanh nghiệp có sản phẩm đáp ứng yêu cầu phát thải thấp sẽ được hỗ trợ kết nối với nhà nhập khẩu, hệ thống phân phối quốc tế thông qua các chương trình xúc tiến thương mại, hội chợ và triển lãm chuyên ngành.

Một hướng hỗ trợ khác là kết nối doanh nghiệp với tài chính và công nghệ xanh. Cục Xúc tiến thương mại sẽ phối hợp với các bộ, ngành, tổ chức tín dụng và đối tác quốc tế nhằm kết nối doanh nghiệp với nguồn vốn ưu đãi, giải pháp công nghệ giảm phát thải và năng lượng tái tạo phù hợp với đặc thù sản xuất tại khu công nghiệp. Đồng thời, việc phối hợp liên ngành để hoàn thiện các công cụ hỗ trợ chung như Tổ công tác CBAM, nền tảng MRV quốc gia và cơ chế một cửa hỗ trợ thủ tục xuất khẩu, đầu tư ra nước ngoài cũng được đặt ra.

Về phía doanh nghiệp, ông Nguyễn Bá Hải khuyến nghị, cần chủ động kiểm kê phát thải khí nhà kính ngay từ bây giờ, thay vì chờ đến khi các yêu cầu trở thành bắt buộc; đồng thời tận dụng các chương trình hỗ trợ kỹ thuật, tài chính của Nhà nước, VCCI và các tổ chức quốc tế. Doanh nghiệp trong cùng khu công nghiệp cũng có thể tăng liên kết để chia sẻ chi phí đầu tư hạ tầng xanh, năng lượng tái tạo và các giải pháp phục vụ chuyển đổi.

“CBAM và các tiêu chuẩn xanh toàn cầu đặt ra thách thức không nhỏ, nhưng đồng thời cũng là cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam tái cơ cấu sản xuất theo hướng bền vững, nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu và củng cố năng lực cạnh tranh dài hạn”, ông Nguyễn Bá Hải nhấn mạnh.

Ông Nguyễn Bá Hải - Phó Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ Xúc tiến thương mại và đầu tư, Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương): Cục Xúc tiến thương mại sẽ tiếp tục đồng hành, lắng nghe và hỗ trợ doanh nghiệp trong quá trình thích ứng với các yêu cầu mới của thị trường, hướng tới mục tiêu biến áp lực tuân thủ thành động lực đổi mới và mở rộng xuất khẩu.