Tiêu chuẩn hóa thương mại điện tử xanh để phát triển bền vững

Thương mại điện tử tại Việt Nam đang bước vào giai đoạn tăng trưởng mạnh mẽ, với tốc độ vượt trên 30% chỉ trong chín tháng đầu năm, cao hơn hẳn mức 18% của các năm trước. Động lực này cho thấy khi chính sách đi đúng hướng, thương mại điện tử có thể tạo sức lan tỏa lớn và đóng góp đáng kể cho nền kinh tế số. 

Song, để quá trình phát triển này bền vững, việc tích hợp thương mại điện tử vào các chương trình mục tiêu quốc gia và xây dựng khung pháp lý thống nhất là yêu cầu cấp thiết. Đặc biệt, nhóm chính sách về thương mại điện tử xanh dù đã được đưa vào Dự thảo Luật Thương mại điện tử vẫn đang thiếu những tiêu chuẩn và quy chuẩn rõ ràng để đảm bảo tính khả thi. Khi dự thảo đang bước vào giai đoạn hoàn thiện cuối cùng, các khoảng trống về tiêu chuẩn hóa trong lĩnh vực này đã trở thành vấn đề trung tâm được nhiều cơ quan chuyên môn và thành viên Tổ soạn thảo chỉ ra.

Khát vọng phát triển bền vững 

Việc đưa nội dung phát triển thương mại điện tử theo hướng xanh và bền vững vào dự thảo luật thể hiện quyết tâm chính sách trong việc định hướng thị trường phù hợp với xu thế toàn cầu. Đây không chỉ là phản ánh chủ trương của Chính phủ mà còn đáp ứng yêu cầu thực tiễn quản lý một lĩnh vực đang phát triển nhanh, rộng và liên tục xuất hiện mô hình kinh doanh mới. Tuy nhiên, trong quá trình thảo luận của Tổ soạn thảo, những hạn chế lớn liên quan đến nền tảng của nhóm chính sách này đã được nêu rõ.

Nội dung thương mại điện tử xanh trong dự thảo, đặc biệt tại Điều 39 hiện chưa có sự liên kết với bất kỳ tiêu chuẩn hoặc quy chuẩn nào về “xanh” hay “bền vững”. Điều này khiến quy định dễ dừng lại ở tính khẩu hiệu. Các thành viên Tổ soạn thảo Dự thảo Luật đã chỉ ra rằng, nếu thiếu tiêu chí định lượng, cơ chế đánh giá và yêu cầu kỹ thuật cụ thể, việc thực thi sẽ lúng túng và không có cơ sở để phân biệt hoạt động thương mại điện tử thông thường với thương mại điện tử xanh. Phát triển bền vững đòi hỏi các yêu cầu rõ ràng về đào tạo kỹ năng, hỗ trợ hạ tầng số và triển khai chương trình cụ thể, nhưng tất cả đều cần được vận hành trên nền tảng tiêu chuẩn thống nhất.

Thực tế, tình trạng thiếu tiêu chí định lượng đã xuất hiện ở nhiều nội dung khác của dự thảo. Khái niệm “nền tảng số lớn” ở các điều 3, 16, 17, 18 và 31 không có định nghĩa rõ ràng, thiếu cơ sở lượng hóa. Nếu không làm rõ, các quy định quản lý đối với “nền tảng số lớn” sẽ khó áp dụng trong thực tiễn, và đây cũng chính là bài học trực tiếp cho việc xây dựng tiêu chí thương mại điện tử xanh.

Trong bối cảnh thương mại điện tử ngày càng đa dạng mô hình hoạt động, việc mỗi nền tảng tự xác lập tiêu chí xanh riêng sẽ dẫn đến sự thiếu thống nhất trên toàn thị trường. Khi đó, cơ quan quản lý khó giám sát, doanh nghiệp khó tuân thủ, và người tiêu dùng lại càng khó tin vào những cam kết “xanh” mà doanh nghiệp công bố. Thậm chí, nếu không có tiêu chuẩn chung, những nỗ lực xã hội hóa nguồn hỗ trợ cho thương mại điện tử xanh, vốn được xem như vừa là nghĩa vụ, vừa là hình thức marketing cũng có thể rơi vào tình trạng lãng phí hoặc thiếu nhất quán.

Thách thức tiêu chuẩn hoá

Bài toán tiêu chuẩn hóa không chỉ đặt ra với thương mại điện tử xanh mà còn là yêu cầu bao trùm nhiều lĩnh vực then chốt trong quản lý thương mại điện tử, từ dữ liệu, thuế đến kiểm soát hàng giả, hàng nhái. Các cơ quan quản lý đã đưa ra đề xuất cụ thể nhằm củng cố các quy định liên quan, qua đó tạo ra những bài học trực tiếp cho việc xây dựng tiêu chuẩn xanh.

Trong nội dung về dữ liệu và quản lý thuế, nhiều ý kiến đề xuất kéo dài thời hạn lưu trữ dữ liệu của hàng hóa và dịch vụ đăng tải trên các nền tảng thương mại điện tử từ mức 1 năm lên tối thiểu 24 tháng. Điều này nhằm đảm bảo sự phù hợp với Nghị định 53/2022/NĐ-CP hướng dẫn Luật An ninh mạng, đồng thời giúp tăng độ chính xác trong kiểm tra, truy vết thông tin phục vụ quản lý thuế, quản lý livestream và hoạt động giao dịch trực tuyến.

Không chỉ dữ liệu, bài học từ chống gian lận thương mại cũng chỉ ra tầm quan trọng của tiêu chuẩn kỹ thuật trong quản lý thương mại điện tử. Dự thảo Luật đưa ra biện pháp định danh người bán thông qua mã VID nhằm truy vết hàng hóa, kiểm soát hàng giả và hàng xâm phạm bản quyền. Song, hình thức bán hàng trên môi trường số vô cùng đa dạng, từ bán hàng liên kết, bán sản phẩm tự sản xuất, đến nhận booking quảng cáo khiến việc xác lập mức độ định danh gặp nhiều thách thức. Cơ quan quản lý buộc phải nghiên cứu sâu để lựa chọn mức định danh phù hợp và bao quát được bản chất từng mô hình kinh doanh.

Thách thức này tương tự như trong thương mại điện tử xanh: nếu không xác định được mức độ “xanh” áp dụng cho từng mô hình thương mại điện tử (bán hàng cá nhân, dropshipping, affiliate marketing…), các quy định sẽ không thể vận hành trong thực tế.

Tất cả những phân tích trên dẫn tới yêu cầu chung, Dự thảo Luật Thương mại điện tử phải trở thành đạo luật ổn định, khả thi và lâu dài. Điều đó đồng nghĩa với việc toàn bộ thủ tục quản lý phải được vận hành trên nền tảng số và dựa trên tiêu chuẩn hóa, thay vì xử lý bằng biện pháp thủ công trong môi trường giao dịch ngày càng phức tạp.

Trong bối cảnh này, tiêu chuẩn hóa thương mại điện tử xanh không còn là sự lựa chọn mang tính định hướng mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc. Nếu tiếp tục để trống các tiêu chí xanh, mỗi nền tảng tự ban hành quy chuẩn riêng sẽ tạo nên thị trường phân mảnh, gây khó khăn cho cơ quan quản lý và làm giảm niềm tin của người tiêu dùng vào sản phẩm và dịch vụ được gắn mác “xanh”. Cùng với việc đưa thương mại điện tử vào chương trình mục tiêu quốc gia, cơ quan soạn thảo cần khẩn trương xây dựng hệ thống tiêu chuẩn định lượng từ bao bì, phát thải đến tiêu chí về chuỗi cung ứng để đảm bảo sự thống nhất và khả thi.

Khi có tiêu chuẩn hóa, định hướng “xanh” sẽ trở thành mục tiêu đo được, kiểm chứng được và quản lý được trong thực tế, góp phần đưa thương mại điện tử Việt Nam phát triển mạnh mẽ hơn theo hướng bền vững.