Phòng thí nghiệm trọng điểm: Giải “bài toán” yếu kém

Cần quy hoạch lại mạng lưới các phòng thí nghiệm

Nguyên nhân chính

Nói tới hoạt động của các PTNTĐ, Bộ trưởng Bộ KHCN Nguyễn Quân cho rằng đó là 1 câu chuyện dài. Bộ KHCN đã trình Chính phủ ban hành Quyết định 850 về việc phê duyệt đề án xây dựng các PTNTĐ và danh mục các PTNTĐ đáp ứng yêu cầu của Quyết định 850. Nhưng quá trình đầu tư lại do Bộ Kế hoạch và Đầu tư phối hợp với bộ chủ quản của từng ngành, lĩnh vực thực hiện. Bộ KHCN chỉ thực hiện hỗ trợ cho hoạt động của các phòng thí nghiệm này. Bộ KHCN đã ban hành quy chế PTNTĐ và hàng năm đều hỗ trợ chi thường xuyên cho PTNTĐ, đồng thời hướng dẫn họ chuyển sang cơ chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm.

Việc thành lập các PTNTĐ là một chủ trương đúng đắn để tập trung đầu tư nâng cao năng lực nghiên cứu cho những hướng nghiên cứu mũi nhọn có tính chiến lược, tuy nhiên đến nay phần lớn các PTNTĐ này chưa đạt được hiệu quả như kỳ vọng. Theo Bộ trưởng Bộ KHCN Nguyễn Quân, các PTNTĐ tồn tại 3 yếu điểm lớn nhất. Thứ nhất là quá trình đầu tư quá dài, có những phòng thí nghiệm đầu tư 5-6 năm chưa xong, hơn nữa đến lúc đầu tư xong thì trang thiết bị đầu tư cũng đã lạc hậu.

Thứ 2, PTNTĐ phải hoạt động theo tinh thần “mở” nhưng tất cả các cơ quan chủ trì hiện nay đều thực hiện phòng thí nghiệm theo hình thức “kín”, nghĩa là phòng thí nghiệm đó chỉ là của viện mình, trung tâm mình, có đề tài sẽ vào phòng thí nghiệm nghiên cứu, không có sẽ đóng cửa, người ngoài không vào được. Cho nên, các viện khác muốn nghiên cứu lại phải mua sắm, làm phòng thí nghiệm, như vậy rất lãng phí. Trong khi đó, lẽ ra trong cùng một địa bàn hay địa phương, một thiết bị đắt tiền, hiện đại có thể dùng chung. Do mỗi cơ quan đều mua sắm riêng dẫn đến việc chỉ sử dụng được từ 10-20% công suất, tính năng của thiết bị.

Nhược điểm thứ 3, các bộ ngành chủ trì PTNTĐ ko thực sự quan tâm, không giao nhiệm vụ cho họ và họ cứ ngồi chờ đề tài, dự án. “Bộ KHCN có nhiều năm “sốt ruột” nên phải chủ động “đặt hàng” các PTNTĐ để họ vừa có việc làm, vừa có tiền duy tu bảo dưỡng trang thiết bị, vừa có đóng góp về mặt khoa học cho lĩnh vực, cho ngành”, Bộ trưởng Bộ KHCN Nguyễn Quân bày tỏ.  

Bộ trưởng Nguyễn Quân khẳng định, cả 3 yếu điểm trên làm cho PTNTĐ hoạt động không hiệu quả. Ở nhiều PTNTĐ, những người quản lý không có kinh nghiệm, không quan tâm nên để trang thiết bị thất lạc, hư hỏng nhiều, không xây dựng biểu phí dịch vụ (điều mà Bộ KHCN đã quy định rất rõ) để tạo ra nguồn thu cho PTNTĐ. Hiện nay, nhu cầu nghiên cứu của các tổ chức, doanh nghiệp rất lớn, thay vì phải mua sắm thiết bị để phục vụ hoạt động thử nghiệm, họ có thể thuê thiết bị của các PTNTĐ nếu các PTNTĐ này “mở cửa”. “Tôi cho rằng, sự năng động của những người quản lý PTNTĐ rất quan trọng. Nhà nước trao cho họ hàng trăm tỷ đồng, tại sao họ không thể tạo ra nguồn thu mỗi năm vài tỷ đồng để tự trang trải hoạt động của mình. Điều này thật vô lý. Trong khi các doanh nghiệp tư nhân, nếu được nhà nước hỗ trợ 100 tỷ đồng, chắc chắn họ sẽ tạo ra doanh thu cao hơn con số này”, Bộ trưởng Nguyễn Quân nhấn mạnh.

Chuyển hướng đầu tư

Bộ trưởng Nguyễn Quân cho biết: Hàng năm bộ  đều đi kiểm tra đánh giá các PTNTĐ và có báo cáo Thủ tướng. Có thể nói rằng, sau 15 năm đầu tư, hầu hết các PTNTĐ đều trở nên lạc hậu, nhiều thiết bị hết hạn sử dụng và có thể thanh lý nên Bộ KHCN không đề xuất với Thủ tướng đầu tư các PTNTĐ mới, nếu như chúng ta không thay đổi phương thức quản lý.

Hiện nhiều bộ, tỉnh, không còn quan tâm đến các PTNTĐ. Họ có làm dự án phòng thí nghiệm nhưng không gọi là trọng điểm để tránh sự ỷ lại dẫn đến hoạt động không tốt. Bộ KHCN cũng đang hướng tới việc hỗ trợ các bộ, ngành thành lập các phòng thí nghiệm xuất phát từ nhu cầu thực tiễn và phải áp dụng cơ chế quản lý mở, tự chủ cao hơn để có hiệu quả hơn. Thời gian vừa qua, đã có một số phòng thí nghiệm lớn của một vài trường đại học và bộ, ngành đã được Thủ tướng Chính phủ cho phép đầu tư và chúng tôi thấy là đầu tư tốt và rất thành công.

Ví dụ, phòng thí nghiệm về vi sinh của Giáo sư Nguyễn Lân Dũng ở Đại học quốc gia Hà Nội có mức đầu tư 2 triệu USD. Quy mô này có thể chỉ bằng một số PTNTĐ nhỏ nhưng lại hoạt động tốt hơn vì cơ chế tự chủ, cơ chế mở đã được áp dụng một cách triệt để và tần suất, thời gian sử dụng trang thiết bị cao hơn rất nhiều. “Giáo sư Nguyễn Lân Dũng có nói với tôi, nếu các nhà khoa học ngoài Đại học Quốc gia Hà Nội hay bất kỳ ở đâu có nhu cầu đến thực nghiệm, phòng thí nghiệm này sẵn sàng mở cửa đón họ. Đây mới là xu hướng đúng”, Bộ trưởng Nguyễn Quân nhận định.

Bộ trưởng Nguyễn Quân cho biết thêm, các PTNTĐ cũng được coi là một loại hình tổ chức KHCN và được quyền tự chủ như các tổ chức KHCN. Để giảm bớt các tổ chức KHCN hoạt động không hiệu quả, Bộ Tài chính và Bộ KHCN đã ban hành Thông tư liên tịch số 121 hướng dẫn xây dựng dự toán, quản lý, sử dụng và quyết toán kinh phí thực hiện nhiệm vụ thường xuyên theo chức năng của tổ chức KHCN. Theo đó sẽ thay đổi phương thức giao kinh phí, các PTNTĐ sẽ không được mặc nhiên nhận 1-2 tỷ đồng/năm cho việc duy trì hoạt động của mình nữa, mà phải xây dựng thành các nhiệm vụ phù hợp với chức năng và phải có kết quả nghiệm thu mới được quyết toán kinh phí.

Quỳnh Nga