Nghề thủ công truyền thống ở Đồng Nai

Ảnh minh họa

Mộc mỹ nghệ Xuân Lộc cuốn hút người sưu tầm mặt hàng mỹ nghệ qua dáng thế tự nhiên của chất liệu gốc, rễ cây qua bàn tay tài hoa của người thợ làm bật nên chủ đề tác phẩm. Hiện trên địa bàn Xuân Lộc còn trên 30 cơ sở mộc mỹ nghệ đang hoạt động, thu hút hàng trăm lao động tham gia. Nét độc đáo của sản phẩm mộc mỹ nghệ Xuân Lộc là sản phẩm độc bản - không cái nào giống cái nào.

Sản phẩm mộc mỹ nghệ Xuân Lộc là sự pha trộn của 2 yếu tố, tự nhiên và con người. Tận dụng phế phẩm là gốc, rễ từ quá trình khai thác gỗ rừng tự nhiên để lại, người thợ mộc mỹ nghệ Xuân Lộc đã tận dụng nó để chế tác nên những vật dụng trang trí nội, ngoại thất, hoặc làm tranh, tượng, được khách hàng trong và ngoài tỉnh ưa chuộng.

Tuy nhiên, mặt hàng thủ công mỹ nghệ nào cũng có sự phát triển thăng trầm, mộc mỹ nghệ Xuân Lộc cũng không nằm ngoài quy luật này. Làng nghề mộc mỹ nghệ Xuân Lộc trước kia phát triển rất mạnh do có lợi thế rất lớn từ nguồn nguyên liệu gỗ tự nhiên được khai hoang trong vườn rẫy tại địa phương hoặc mua từ các tỉnh lân cận chuyển về. Nay thì gần như cạn kiệt nguồn gỗ này, khiến giá thành đầu vào tăng trong khi khách hàng giảm mạnh do họ thắt chặt chi tiêu với những mặt hàng không thiết yếu làm ảnh hưởng nhiều đến hoạt động của các cơ sở mộc mỹ nghệ Xuân Lộc. Giải pháp cho nguồn nguyên liệu là tìm nguồn gỗ từ rừng trồng như: xà cừ, me tây, mít, tràm vào chế tác với giá trị nghệ thuật cao không thua kém sản phẩm từ chất liệu gỗ rừng tự nhiên.

Mộc mỹ nghệ Xuân Lộc là nét độc đáo rất hiếm có không riêng ở Đồng Nai mà còn của cả khu vực Đông Nam bộ. Các sản phẩm mỹ nghệ thường được khách du lịch chọn làm quà lưu niệm, nên việc gắn kết giữa sản xuất với du lịch làng nghề trong tương lai có lẽ là hướng đi mới giúp làng nghề phát triển bền vững hơn.

Mặt hàng thủ công truyền thống hiện ít nhiều bị lấn át bởi sản phẩm được sản xuất công nghiệp. Sản xuất mang tính hàng loạt theo lối công nghiệp có lợi thế lớn về giá thành, thấp hơn nhiều so với hàng thủ công. Đây là yếu tố then chốt khiến nhiều nghề thủ công đánh mất cơ hội phát triển, thợ thủ công cũng phải đổi nghề để đảm bảo cuộc sống.

Sản phẩm đá Bửu Long là một thí dụ. Gần 20 năm trước là giai đoạn hoàng kim của nghề chế tác đá Bửu Long, cả làng có không dưới 30 cơ sở với hàng trăm lao động từ nhiều địa phương trong cả nước về đây. Các cơ sở chế tác đá hội tụ nhiều ở Bửu Long đến mức người ta gọi là làng nghề dù chưa đạt các tiêu chí để công nhận làng nghề. Trước kia, làng đá Bửu Long có tiếng với sản phẩm đá bia mộ, tượng thờ, đèn đá sân vườn v.v. Nhưng nay, các sản phẩm này dù có giá trị vĩnh hằng, độ bền vượt thời gian nhưng nay có thể được thay thế bởi nhiều chất liệu khác, giá thành rẻ hơn, thời gian thi công nhanh hơn và nhiều người tiêu dùng dễ dàng chấp nhận.

Không loay hoay với các sản phẩm xưa, làng đá Bửu Long đã có rất nhiều sản phẩm mới, tranh, tượng, vật dụng sử dụng và trang trí nội, ngoại thất mang phong cách mới đã góp phần duy trì được nghề đá truyền thống nhưng số lượng cơ sở giảm sút đáng kể khi chỉ còn 7 cơ sở lớn, nhỏ còn hoạt động với trên dưới 50 thợ chế tác.

Làng đá Bửu Long nay cũng không còn sử dụng đá xanh Bửu Long mà đã sản xuất sản phẩm từ nhiều nguồn đá xanh, đá trắng, đá màu từ các địa phương khác chuyển về góp phần đa dạng về chủng loại, phong phú về màu sắc, và thay thế nguồn đá Bửu Long đã dừng khai thác lâu nay. Tại cuộc thi sáng tạo kiểu dáng sản phẩm thủ công mỹ nghệ Đồng Nai mở rộng hàng năm, làng đá Bửu Long đều có sản phẩm tham gia dự thi, một mặt giao lưu, học hỏi kinh nghiệm từ các làng nghề thủ công khác đến từ nhiều tỉnh, thành trong cả nước, mặt khác quảng bá hình ảnh, sản phẩm đá Bửu Long.

Trên địa bàn TP. Biên Hòa hiện còn trên 30 cơ sở hoạt động sản xuất gôm mỹ nghệ. Đây là số ít cơ sở còn trụ lại, tồn tại sau giai đoạn dài khó khăn về đầu ra của ngành gốm. Để tồn tại các cơ sở sản xuất gốm đã lựa chọn hướng đi riêng, tạo ra những dòng sản phẩm độc, nâng cao hơn sức cạnh tranh tại thị trường trong và ngoài nước. Trên thị trường xuất khẩu, gốm sứ Việt Nam luôn chịu sự cạnh tranh về sản phẩm cùng loại đến từ các thị như Trung Quốc, Mexico, Thái Lan, Ấn Độ.

Nhận thấy tầm quan trọng của thủ công mỹ nghệ và thủ công mỹ nghệ truyền thống, từ nhiều năm qua tỉnh Đồng Nai đã có nhiều hoạt động hỗ trợ để thủ công mỹ nghệ có điều kiện phát triển như: Tổ chức các cuộc thi sáng tạo sản phẩm thủ công mỹ nghệ, trao tặng các danh hiệu thợ giỏi, nghệ nhân, người có công đưa nghề về địa phương, tổ chức các chuyến đi tham quan và học tập kinh nghiệm tại các tỉnh bạn, tạo điều kiện cho các cơ sở, tham gia các hội chợ, triển lãm để tìm đầu ra cho sản phẩm…..

Thiếu hụt đội ngũ lao động kế thừa là thực trạng chung của nhiều nghề truyền thống và dẫn đến nguy cơ mai một. Các cơ sở mỹ nghệ truyền thống ở Đồng Nai vẫn tiếp nhận và đào tạo được những lớp thợ trẻ yêu nghề là tín hiệu cho thấy một số nghề thủ công truyền thống, cùng những giá trị văn hóa truyền thống vẫn có chỗ đứng nhất định, dù đời sống, xã hội vẫn đang biến đổi từng ngày.

Nhìn chung tiểu thủ công nghiệp nói chung và ngành nghề truyền thống trên địa bàn tỉnh chiếm tỷ trọng không cao hơn so với một số ngành khác trong cơ cấu giá trị kinh tế của các địa phương song nó mang nhiều giá trị vô hình về mặt xã hội và văn hóa, thậm chí gắn kết và thúc đẩy thương mại, du lịch phát triển nếu được đầu tư khai thác đúng mức./.