Nghe nghệ nhân trẻ kể chuyện ‘mở’ nghề

Say mê nghề cũ

Trước khi gặp Trần Điền Điền tại Hội chợ Mùa Xuân, tôi đã nghe anh Trần Thanh Bảo - Chủ cơ sở sản xuất, trải nghiệm gốm Phước Tích - Ô Lâu nhắc đến một người đặc biệt, là nghệ nhân trẻ nhất của thành phố Huế hiện nay. Sự tò mò khiến tôi tìm gặp và ấn tượng đầu tiên đúng như lời giới thiệu, Điền còn rất trẻ.

Anh tự giới thiệu giản dị: “Em là nghệ nhân thủ công ở thành phố Huế, cơ sở đặt tại xã A Lưới và hiện vẫn hoạt động dưới hình thức hộ kinh doanh cá thể”. Sinh năm 1997, Điền đã gắn bó với nghề hơn một thập kỷ, khoảng thời gian đủ dài để biến sự tò mò ban đầu thành một lựa chọn nghiêm túc của đời mình.

Nghề mà Điền theo đuổi không phổ biến, thậm chí khá xa lạ với nhiều người: Chế tác cây cảnh thủ công lấy cảm hứng từ “cành vàng lá ngọc” triều Nguyễn. Trong quá khứ, đây là những vật phẩm trang trí xuất hiện trong không gian cung đình, được chế tác bằng đá quý và vật liệu cao cấp, đạt tới độ tinh xảo mà ngày nay chỉ còn thấy qua tư liệu hoặc một vài hiện vật lưu giữ.

Điền không xem mình là người sáng tạo ra nghề, mà chỉ là người tiếp nối và phát triển từ nền móng cũ. Anh nghiên cứu các mẫu cây cung đình xưa, rồi biến đổi hình thức để sản phẩm trở nên gần gũi hơn, phù hợp với đời sống hiện đại và khả năng tiếp cận của nhiều người.

Nhưng điều khó nhất, theo anh, không nằm ở vật liệu mà ở việc tạo được hồn cho cây. Người làm phải hiểu cấu trúc bonsai, từ quy luật chia cành, chia tán đến dáng thân để mô phỏng được vẻ tự nhiên. Khi nắm được những quy luật ấy, cây thủ công mới không trở thành vật trang trí vô cảm mà mang cảm giác sống động như một sinh thể thu nhỏ.

Điền nói, con đường đến với nghề bắt đầu từ gia đình. Cha anh là thợ mộc, chuyên làm bàn ghế và đồ mỹ nghệ. Những âm thanh đục đẽo, mùi gỗ và các thao tác thủ công đã hiện diện trong tuổi thơ, khiến niềm yêu thích với những công việc tỉ mỉ ngày một lớn. Tuy vậy, thay vì tiếp nối nghề gỗ của cha, Điền chọn một hướng đi riêng, tự mày mò từ ý tưởng đến kỹ thuật.

Ngay cả vật liệu để làm “cành vàng lá ngọc” cũng là kết quả của nhiều lần thử nghiệm. Ban đầu anh dùng dây đồng vì vẻ đẹp và quan niệm phong thủy mà nhiều khách hàng ưa chuộng. Nhưng khí hậu nồm ẩm, nhất là tại miền Bắc khiến sản phẩm nhanh bị oxy hóa ở các điểm cắt. Sau nhiều lần phải làm lại, anh chuyển sang dây nhôm mạ để tăng độ bền, chấp nhận đánh đổi một phần cảm nhận truyền thống để giữ chất lượng lâu dài.

Từ những sản phẩm nhỏ làm quà tặng bạn bè thời sinh viên, công việc dần mở ra hướng đi không ngờ. Các mẫu cây mini được bán rất chạy tại cửa hàng lưu niệm, hội chợ, rồi xuất hiện trên những nền tảng thương mại quốc tế như Amazon. “Vào các dịp lễ lớn ở phương Tây, khách hàng nước ngoài thường đặt mua làm quà tặng. Đây là điều em không hình dung khi bắt đầu với nghề chỉ bằng niềm vui cá nhân”, Điền nói.

Khi giữ nghề cũng là giữ người

Nếu câu chuyện chỉ dừng lại ở việc phục dựng một nghề thủ công, hành trình của Trần Điền Điền có lẽ vẫn chỉ là câu chuyện của một cá nhân yêu nghề. Điều khiến nhiều người nhớ đến anh lại nằm ở lựa chọn khác: Dạy nghề cho trẻ khuyết tật tự kỷ.

Ý tưởng ấy bắt đầu từ một câu hỏi khiến anh day dứt rất lâu, rằng: Sau này khi cha mẹ mất đi thì các bạn sẽ sống bằng gì? “Lúc đó em nghĩ các bạn phải có một nghề để tự nuôi sống bản thân”, Điền chia sẻ.

Trong hơn hai năm tại TP. Hồ Chí Minh, Điền tham gia dạy nghề cho trẻ khuyết tật, hướng dẫn các em tham gia từng công đoạn sản xuất. Hành trình này không dễ dàng, Điền kể, trẻ tự kỷ có xu hướng lặp lại hành vi, khó tiếp cận thao tác phức tạp. Điền phải mày mò, tự nghiên cứu công cụ hỗ trợ, thiết kế dụng cụ riêng để đơn giản hóa từng bước làm lá, tạo cành. “Em phải nhìn vào động tác của các bạn rồi nghĩ cách biến nó thành công đoạn phù hợp”, anh nhớ lại.

Khi sản phẩm hoàn thiện, các doanh nghiệp bắt đầu đặt hàng làm quà tặng thương hiệu và sự kiện. Những món đồ thủ công không chỉ mang giá trị thẩm mỹ mà còn chứa đựng giá trị nhân văn, đó là điều khiến khách hàng sẵn sàng đón nhận.

Với Điền, dạy nghề không phải hoạt động bên lề mà là phần tất yếu của hành trình giữ nghề. “Em muốn khi quy trình sản xuất ổn định hơn thì sẽ tiếp tục đi dạy nghề cho những người cần”, anh nói.

Giữa câu chuyện về kỹ thuật, vật liệu hay đơn hàng, điều nổi bật nhất ở người nghệ nhân trẻ là sự khiêm tốn. Anh thừa nhận những sản phẩm hiện tại mới chỉ dừng ở mức mô phỏng, còn rất xa trình độ của nghệ nhân xưa có thể mài từng chiếc lá đá quý mỏng đến mức ánh sáng có thể xuyên qua.

Có lẽ chính sự tự nhận ấy lại cho thấy thái độ nghề nghiệp đáng quý, hiểu truyền thống để không vội vàng thay thế nó. Hiện nay, anh đang thử kết hợp với nghệ nhân khảm xà cừ, đưa phong cảnh Huế lên chậu cây nhằm kể thêm câu chuyện văn hóa cho mỗi sản phẩm.

Mong muốn của Điền rất giản dị là có thể đưa sản phẩm đến với nhiều người hơn. Nhưng phía sau sự giản dị ấy là một hành trình dài, phục hồi một nghề tưởng đã lặng im bằng chính sự kiên nhẫn của đôi tay và niềm tin rằng nghề thủ công, nếu được trao đúng cách, vẫn có thể nuôi sống con người và gìn giữ ký ức văn hóa qua nhiều thế hệ.

Trần Điền Điền là nghệ nhân trẻ nhất của thành phố Huế. Qua dòng sản phẩm “cành vàng lá ngọc”, anh đang dần tái hiện lại một trong những sản phẩm tinh xảo, quý giá và rất được ưa chuộng của các bậc vua chúa triều Nguyễn.