Năng lượng tái tạo mở rộng dư địa phát triển tại Việt Nam

Tiềm năng lớn

Trong lộ trình hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, năng lượng tái tạo được xác định là một trong những trụ cột quan trọng của hệ thống năng lượng Việt Nam.

Trao đổi tại Hội thảo truyền thông về năng lượng tái tạo hướng đến Net Zero năm 2026 (diễn ra từ ngày 19-21/3), TS. Nguyễn Anh Tuấn - Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Việt Nam cho biết, nhu cầu điện năng của Việt Nam đang tăng nhanh cùng tốc độ tăng trưởng kinh tế. 

Tuy nhiên, cơ cấu nguồn điện vẫn phụ thuộc lớn vào nhiên liệu hóa thạch. Than đá hiện chiếm khoảng 49,5% tổng sản lượng điện, trong khi khí và dầu chiếm khoảng 7,2%. Năng lượng tái tạo (bao gồm điện gió, điện mặt trời và sinh khối) mới chiếm khoảng 12,8%, còn thủy điện chiếm khoảng 28,7%.

Theo TS. Nguyễn Anh Tuấn, việc giảm dần sự phụ thuộc vào các nguồn năng lượng truyền thống là xu hướng tất yếu: “Ngành năng lượng hiện chiếm hơn 65% tổng phát thải khí nhà kính của Việt Nam. Vì vậy, mở rộng các nguồn năng lượng tái tạo là điều kiện quan trọng để thực hiện cam kết Net Zero vào năm 2050”.

Có thể thấy, những năm gần đây, năng lượng tái tạo tại Việt Nam đã có bước phát triển nhanh, đặc biệt là điện mặt trời và điện gió. Tổng công suất điện mặt trời đã đạt khoảng 16,5 GW, tương đương 25% tổng công suất lắp đặt. Riêng điện mặt trời mái nhà có hơn 103.000 hệ thống với tổng công suất trên 9.500 MW.

Trong khi đó, điện gió cũng tăng trưởng mạnh trong giai đoạn 2018-2023 khi công suất lắp đặt tăng từ gần như bằng 0 lên khoảng 6.000 MW. Việt Nam được đánh giá có tiềm năng điện gió rất lớn, với khoảng 221 GW trên bờ và gần 1.000 GW ngoài khơi.

Thủy điện vẫn là nguồn năng lượng tái tạo chủ lực hiện nay với công suất lắp đặt khoảng 23.664 MW, chiếm khoảng 31% sản lượng điện năm 2024. Theo các chuyên gia, sự phát triển nhanh của công nghệ và xu hướng giảm chi phí sản xuất điện từ nguồn tái tạo đang mở ra cơ hội lớn cho Việt Nam trong quá trình chuyển dịch năng lượng.

Tháo gỡ “điểm nghẽn” chính sách và hạ tầng

Dù tiềm năng lớn, song  Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Việt Nam cũng thẳng thắn nhìn nhận việc phát triển năng lượng tái tạo tại Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều rào cản. Một trong những thách thức lớn là sự thay đổi cơ chế chính sách. Sau giai đoạn bùng nổ nhờ cơ chế giá FIT, nhiều dự án năng lượng tái tạo hiện phải chuyển sang cơ chế đấu thầu hoặc đàm phán giá điện. Thực tế cho thấy, nhiều dự án năng lượng tái tạo chuyển tiếp vẫn đang trong quá trình thương thảo hợp đồng mua bán điện. Tính đến giữa năm 2025, đã có 81/85 dự án với tổng công suất khoảng 4.597 MW nộp hồ sơ đàm phán hợp đồng mua bán điện.

Bên cạnh đó, hạ tầng lưới điện truyền tải chưa theo kịp tốc độ phát triển nguồn điện tái tạo. Tại nhiều khu vực có tiềm năng điện gió và điện mặt trời, lưới điện quá tải đã khiến các nhà máy phải giảm công suất phát điện.

Ngoài ra, các quy định liên quan đến phát triển năng lượng tái tạo hiện phân tán ở nhiều luật như Luật Điện lực, Luật Đầu tư, Luật Đất đai và Luật PPP. Việc thiếu một luật riêng về năng lượng tái tạo khiến các chính sách còn rời rạc, làm giảm hiệu quả triển khai và gây khó khăn cho nhà đầu tư.

Để thúc đẩy phát triển năng lượng tái tạo, nhiều chính sách mới đang được đề xuất trong dự thảo sửa đổi Luật Điện lực. Một trong những điểm đáng chú ý là mở rộng cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) giữa đơn vị phát điện và khách hàng tiêu thụ lớn. Cơ chế này được kỳ vọng sẽ tạo thêm kênh tiêu thụ điện cho các dự án năng lượng tái tạo và thúc đẩy thị trường điện cạnh tranh.

Ngoài ra, các cơ chế ưu đãi đầu tư cho điện gió ngoài khơi, năng lượng mới như hydrogen xanh hay amoniac xanh cũng đang được nghiên cứu nhằm tạo động lực cho các dự án quy mô lớn.

Theo Quy hoạch điện VIII, đến năm 2030, tỷ trọng năng lượng tái tạo (không bao gồm thủy điện) được đặt mục tiêu đạt khoảng 28-36% tổng công suất nguồn điện. Điện gió ngoài khơi dự kiến đạt khoảng 6.000 MW trong giai đoạn 2031-2035.

Việt Nam đang có cơ hội lớn để phát triển năng lượng tái tạo, nhưng điều quan trọng là phải xây dựng được một hệ sinh thái chính sách ổn định, minh bạch và đủ sức thu hút dòng vốn đầu tư dài hạn.