Hiện nay, không ít doanh nghiệp đã ngừng hoạt động nhiều năm do kinh doanh thua lỗ nhưng vẫn chưa thể hoàn tất thủ tục chấm dứt hiệu lực mã số thuế. Một trong những vướng mắc là yêu cầu bổ sung hồ sơ khai thuế còn thiếu, trong khi nhân sự kế toán đã nghỉ việc, sổ sách thất lạc, doanh nghiệp không còn đủ dữ liệu để thực hiện.

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, luật sư Lê Văn Lên, Giám đốc Hãng luật Capital, Đoàn Luật sư Thành phố Hồ Chí Minh, phân tích những vướng mắc từ thực tiễn, đồng thời đề xuất giải pháp tháo gỡ nhằm bảo đảm kỷ cương quản lý thuế, tạo điều kiện cho doanh nghiệp hoàn tất thủ tục chấm dứt hoạt động theo quy định pháp luật.

Hồ sơ thất lạc, doanh nghiệp mắc kẹt trong thủ tục thuế

- Thưa luật sư, vì sao có những doanh nghiệp đã ngừng hoạt động nhiều năm nhưng vẫn chưa thể hoàn tất thủ tục chấm dứt hiệu lực mã số thuế?

Luật sư Lê Văn Lên: Vướng mắc lớn hiện nay đối với những doanh nghiệp ngừng hoạt động là khoảng cách giữa yêu cầu hoàn thành hồ sơ và khả năng thực hiện của doanh nghiệp đã ngừng hoạt động từ lâu. Có doanh nghiệp làm ăn thua lỗ, người lao động nghỉ việc, kế toán không còn, sổ sách thất lạc. Đến khi chủ doanh nghiệp muốn hoàn tất thủ tục chấm dứt hoạt động thì phải xử lý những nghĩa vụ kê khai, quyết toán và hồ sơ còn tồn đọng.

Nếu dữ liệu kế toán không còn, doanh nghiệp rất khó xác định lại các giao dịch để lập hồ sơ chính xác. Việc thuê người làm lại sổ sách cũng không giải quyết được vấn đề nếu không có chứng từ, dữ liệu làm căn cứ. Doanh nghiệp vì thế có thể muốn thực hiện trách nhiệm nhưng không đủ điều kiện để hoàn thành các yêu cầu thủ tục.

Cần phân biệt khó khăn khách quan này với hành vi cố tình không kê khai, che giấu doanh thu hoặc bỏ địa chỉ kinh doanh để trốn tránh nghĩa vụ. Không thể mặc nhiên coi mọi doanh nghiệp chưa hoàn tất thủ tục chấm dứt hiệu lực mã số thuế đều thuộc cùng một nhóm. 

Việc hỗ trợ doanh nghiệp nộp hồ sơ bằng phương thức phù hợp là cần thiết. Tuy nhiên, thay đổi cách tiếp nhận chỉ giải quyết được khâu nộp hồ sơ. Nếu doanh nghiệp không còn dữ liệu để lập hồ sơ thì phải xem xét sâu hơn về nội dung nghĩa vụ, căn cứ xác định và phương án xử lý.

- Việc tháo gỡ cho doanh nghiệp chưa hoàn tất thủ tục chấm dứt hiệu lực mã số thuế cần dựa trên nguyên tắc nào để không tạo kẽ hở cho hành vi trốn thuế, mua bán hóa đơn, thưa luật sư?

Luật sư Lê Văn Lên: Theo tôi, trước hết phải phân loại đúng. Trong số doanh nghiệp chưa hoàn tất thủ tục chấm dứt hiệu lực mã số thuế, có doanh nghiệp kinh doanh thất bại, nhưng cũng có trường hợp cố tình bỏ địa chỉ, sử dụng doanh nghiệp để mua bán hóa đơn bất hợp pháp, tẩu tán tài sản hoặc chiếm đoạt tiền thuế.

Đối với nhóm có dấu hiệu gian lận, cơ quan chức năng phải kiểm tra, xử lý nghiêm; nếu có dấu hiệu tội phạm thì chuyển cơ quan điều tra. Cơ chế tháo gỡ không thể trở thành công cụ hợp thức hóa sai phạm hoặc giúp người vi phạm xóa bỏ trách nhiệm.

Với doanh nghiệp ngừng hoạt động thực sự, cần xem xét trên những tiêu chí rõ ràng như thời gian ngừng hoạt động, tình trạng tài sản, việc sử dụng hóa đơn, nghĩa vụ thuế và mức độ hợp tác của người đại diện. Chỉ những trường hợp đáp ứng điều kiện, không có dấu hiệu gian lận, che giấu tài sản hay cố ý trốn tránh nghĩa vụ mới được xem xét áp dụng cơ chế riêng.

Phân loại đúng sẽ giúp cơ quan quản lý tập trung nguồn lực vào các trường hợp có rủi ro, đồng thời xử lý phù hợp những hồ sơ tồn đọng do doanh nghiệp không còn khả năng khắc phục một cách khách quan. Cả điều kiện áp dụng và trách nhiệm của doanh nghiệp đều phải minh bạch, có thể kiểm tra.

Tháo gỡ thủ tục, không xóa bỏ trách nhiệm

- Đối với doanh nghiệp không còn khả năng tái lập hồ sơ, theo luật sư, cần nghiên cứu cơ chế xử lý ra sao?

Luật sư Lê Văn Lên: Tôi cho rằng, cần nghiên cứu cơ chế xác định và chốt nghĩa vụ tại một thời điểm cụ thể, làm rõ số thuế, tiền chậm nộp, tiền phạt và các trách nhiệm còn lại. Muốn giải quyết dứt điểm hồ sơ, trước hết phải xác định doanh nghiệp còn nghĩa vụ gì, căn cứ xác định ra sao và phải thực hiện như thế nào.

Đối với vi phạm thuần túy về thủ tục mà doanh nghiệp không còn khả năng khắc phục một cách khách quan, có thể nghiên cứu cơ chế xác định mức xử phạt phù hợp. Mức xử lý cần căn cứ vào tính chất vi phạm, thời gian tồn đọng và mức độ rủi ro. Đây là đề xuất cần được xem xét, cụ thể hóa bằng văn bản có thẩm quyền, không phải cơ chế doanh nghiệp có thể tự áp dụng. 

Đặc biệt, khoản xử lý vi phạm thủ tục không được thay thế nợ thuế, nghĩa vụ với người lao động, chủ nợ, nghĩa vụ tài sản hay trách nhiệm phát sinh từ hành vi gian lận. Không thể hiểu rằng nộp một khoản tiền là được xóa bỏ toàn bộ trách nhiệm.

Những nội dung vượt quá phạm vi hướng dẫn nghiệp vụ phải được giải quyết bằng cơ chế pháp lý phù hợp. Cơ quan thực thi cần có căn cứ rõ ràng để xử lý, doanh nghiệp cũng cần biết cụ thể điều kiện và trách nhiệm của mình.

- Bên cạnh xử lý hồ sơ thuế tồn đọng, doanh nghiệp cần làm gì để hoàn tất việc rút lui khỏi thị trường, tránh đóng được mã số thuế nhưng vẫn chưa hoàn thành thủ tục giải thể?

Luật sư Lê Văn Lên: Để hoàn tất việc rút lui khỏi thị trường, doanh nghiệp cần bảo đảm sự liên thông giữa thủ tục chấm dứt hiệu lực mã số thuế và thủ tục giải thể doanh nghiệp. Việc hoàn tất một khâu nhưng vẫn tồn đọng ở khâu tiếp theo sẽ khiến doanh nghiệp tiếp tục gặp khó khăn, còn dữ liệu quản lý chưa phản ánh đầy đủ tình trạng pháp lý.

Theo tôi, cần quy định rõ thời hạn xử lý sau khi doanh nghiệp hoàn thành nghĩa vụ; xác định trách nhiệm của từng cơ quan và cách trao đổi, cập nhật thông tin. Doanh nghiệp phải biết hồ sơ đang được giải quyết ở đâu, còn thiếu nội dung gì và khi nào có kết quả.

Tuy nhiên, việc liên thông thủ tục phải gắn với giải quyết đầy đủ trách nhiệm đối với Nhà nước, người lao động và chủ nợ. Chấm dứt hiệu lực mã số thuế là một phần của quá trình xử lý, không thể thay thế việc giải quyết các nghĩa vụ còn lại.

Một cơ chế rút lui rõ ràng sẽ giúp doanh nghiệp dự liệu được hậu quả pháp lý khi chấm dứt hoạt động. Với cơ quan quản lý, xử lý dứt điểm hồ sơ tồn đọng cũng góp phần làm sạch dữ liệu, giảm khối lượng công việc kéo dài và tập trung kiểm tra những trường hợp có dấu hiệu vi phạm.

Điều cần hướng tới là tạo điều kiện để những doanh nghiệp thực sự muốn thực hiện nghĩa vụ có thể hoàn tất thủ tục rút lui khỏi thị trường, đồng thời phát hiện, xử lý nghiêm các hành vi gian lận, trốn tránh trách nhiệm. Một cơ chế minh bạch, công bằng không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước mà còn củng cố niềm tin của doanh nghiệp vào môi trường kinh doanh.

Theo Luật sư Lê Văn Lên, trường hợp doanh nghiệp không còn tài sản để thanh toán thì cần xem xét xử lý theo thủ tục phá sản, xác định trách nhiệm của chủ sở hữu, người quản lý theo quy định. Tuy nhiên, nếu phát hiện doanh nghiệp khai báo gian dối để hưởng cơ chế tháo gỡ thì phải hủy bỏ kết quả và xử lý nghiêm.

Xin trân trọng cảm ơn luật sư!