Logistics: ‘Xương sống’ của tự do hóa thương mại theo chiều sâu

Mở rộng không gian phát triển cho nền kinh tế

Trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế, trở thành một quốc gia thương mại tự do không chỉ là mục tiêu chiến lược dài hạn, mà còn là yêu cầu tất yếu để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Tự do hóa thương mại giúp dòng chảy hàng hóa, dịch vụ, vốn và tri thức được lưu thông hiệu quả, mở rộng không gian phát triển cho nền kinh tế và tạo điều kiện để doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Tuy nhiên, kinh nghiệm quốc tế cho thấy, tự do hóa thương mại không dừng lại ở việc cắt giảm thuế quan hay ký kết các hiệp định thương mại tự do (FTA). Ở giai đoạn phát triển cao hơn, các quốc gia thành công đều chuyển trọng tâm sang tự do hóa theo chiều sâu, gắn với cải cách thể chế, hoàn thiện hạ tầng thương mại, logistics, nâng cao tiêu chuẩn, chất lượng và năng lực thực thi chính sách. Đây cũng chính là bài toán lớn đặt ra đối với Việt Nam trong bối cảnh hội nhập ngày càng sâu rộng và cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt.

Việt Nam hiện là một trong những nền kinh tế có độ mở cao trong khu vực, với mạng lưới 17 FTA đã ký kết, bao phủ hầu hết các thị trường lớn trên thế giới. Các FTA thế hệ mới như CPTPP, EVFTA, RCEP không chỉ mở ra cơ hội về thị trường, mà còn đặt ra yêu cầu cải cách mạnh mẽ về thể chế, tiêu chuẩn, minh bạch hóa và phát triển bền vững.

Trong tiến trình đó, mục tiêu trở thành quốc gia thương mại tự do không đơn thuần là “mở cửa”, mà là xây dựng được môi trường thương mại thông thoáng, chi phí thấp, kết nối hiệu quả và có khả năng thích ứng cao trước biến động toàn cầu. Đây là yếu tố then chốt để Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh, thu hút dòng vốn đầu tư chất lượng cao và khẳng định vị thế trong chuỗi cung ứng khu vực và toàn cầu.

Theo các chuyên gia kinh tế, Việt Nam đang đứng trước nhiều cơ hội thuận lợi để hiện thực hóa mục tiêu quốc gia thương mại tự do. Vị trí địa kinh tế, chính trị chiến lược, nằm ở trung tâm Đông Nam Á, gần các tuyến hàng hải quốc tế lớn; thị trường trong nước quy mô gần 100 triệu dân; cùng sự ổn định chính trị – xã hội là những lợi thế quan trọng.

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất lại nằm ở chính những điểm nghẽn nội tại, đặc biệt trong lĩnh vực logistics, hạ tầng thương mại và năng lực thực thi chính sách. Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, TS. Nguyễn Minh Phong, chuyên gia kinh tế, cho rằng: “Bài toán hiện nay không còn là mở cửa theo chiều rộng, mà là tự do hóa thương mại theo chiều sâu. Nếu không giải quyết được các điểm nghẽn này, Việt Nam khó có thể tận dụng trọn vẹn cơ hội từ hội nhập". 

TS. Nguyễn Minh Phong chỉ ra, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là nhận thức đầy đủ về vai trò và tiềm năng của ngành logistics, cũng như vị trí của Việt Nam trên bản đồ logistics thế giới.

Những năm gần đây, ngành logistics Việt Nam có bước phát triển nhanh, với tốc độ tăng trưởng đạt khoảng 14-16%/năm, quy mô ước khoảng 40-42 tỷ USD. Năm 2023, Chỉ số hiệu quả logistics (LPI) của Việt Nam xếp hạng 43/139 quốc gia theo đánh giá của Ngân hàng Thế giới; nhiều chỉ số thành phần như hạ tầng, vận chuyển quốc tế, hiệu quả hải quan được cải thiện. Việt Nam cũng được xếp vào nhóm 5 thị trường logistics dẫn đầu ASEAN.

Hạ tầng logistics tiếp tục được đầu tư với nhiều công trình lớn, hiện đại như hệ thống cao tốc, cảng biển, cảng hàng không, đường thủy nội địa; các trung tâm logistics, khu xử lý hàng hóa chuyên biệt gắn với khu công nghiệp; ứng dụng công nghệ 4.0 trong quản lý và vận hành. Năm 2023, có 7.919 doanh nghiệp logistics thành lập mới; Việt Nam đứng đầu ASEAN về số doanh nghiệp được cấp phép vận chuyển đường biển đi và đến Hoa Kỳ. Công tác đào tạo nhân lực logistics cũng được chú trọng với 49 trường đại học có ngành học liên quan.

Tuy nhiên, thực tiễn vẫn còn nhiều bất cập. Hạ tầng logistics chưa đồng bộ, chuyển đổi số còn phân mảnh; năng lực doanh nghiệp logistics trong nước chưa mạnh, thiếu liên kết giữa các phương thức vận tải với kho bãi. Chi phí logistics của Việt Nam vẫn ở mức cao, khoảng 18% GDP, cao hơn nhiều so với mức trung bình của khu vực, làm giảm sức cạnh tranh của hàng hóa và doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, khả năng tận dụng ưu đãi từ các FTA chưa đồng đều giữa các ngành, địa phương và nhóm doanh nghiệp. Doanh nghiệp nhỏ và vừa còn gặp nhiều khó khăn trong việc đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật, môi trường, truy xuất nguồn gốc và yêu cầu xanh hóa ngày càng khắt khe của thị trường quốc tế.

Từ mở cửa thị trường đến xây dựng hệ sinh thái thương mại đồng bộ

Kinh nghiệm từ các quốc gia thương mại tự do thành công cho thấy, chìa khóa nằm ở việc xây dựng một hệ sinh thái thương mại, logistics đồng bộ, trong đó logistics đóng vai trò trung tâm kết nối sản xuất, thương mại và thị trường.

Theo TS. Nguyễn Minh Phong, Việt Nam cần trước hết nâng cao nhận thức về vị trí, vai trò của ngành logistics, xác định rõ tham vọng đưa Việt Nam trở thành trung tâm logistics khu vực và thế giới. Trên cơ sở đó, xây dựng chiến lược với các mục tiêu cụ thể như: nâng tốc độ tăng trưởng ngành logistics lên khoảng 20%/năm; giảm chi phí logistics so với GDP từ 18% xuống còn 15% và thấp hơn; nâng tỷ trọng đóng góp của logistics trong GDP lên 15-20%; tăng thị phần logistics của Việt Nam trong chuỗi logistics toàn cầu.

Song song với đó là tiếp tục hoàn thiện khung khổ pháp lý, cải cách điều kiện kinh doanh, thủ tục hành chính, kiểm tra chuyên ngành, chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm. Đặc biệt, cần thúc đẩy hình thành các khu thương mại tự do, cảng trung chuyển quốc tế, đội tàu container, đội tàu bay chuyên dụng vận tải hàng hóa; phát triển mạnh hạ tầng giao thông, kho bãi; đẩy mạnh hợp tác công - tư và thu hút nguồn lực quốc tế.

Từ góc nhìn dài hạn, TS. Nguyễn Minh Phong nhấn mạnh, phát triển logistics và tự do hóa thương mại theo chiều sâu phải gắn với các xu thế mới như chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, kinh tế tuần hoàn, kinh tế tri thức và kinh tế chia sẻ. Nguồn lực không chỉ đến từ vốn đầu tư, mà bắt nguồn từ tư duy và tầm nhìn, động lực đến từ đổi mới sáng tạo, còn sức mạnh cốt lõi đến từ doanh nghiệp và người dân.

Trong bối cảnh đó, hiện thực hóa mục tiêu quốc gia thương mại tự do đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của Nhà nước, doanh nghiệp và toàn xã hội. Nhà nước đóng vai trò kiến tạo thể chế và hạ tầng; doanh nghiệp là trung tâm đổi mới và thực thi; người tiêu dùng là động lực thúc đẩy chất lượng, tiêu chuẩn và tính bền vững của thương mại.

TS. Nguyễn Minh Phong: Tự do hóa thương mại theo chiều sâu là thước đo trình độ hội nhập của một quốc gia. Việt Nam không thể chỉ dựa vào mở cửa thị trường, mà phải xây dựng được hệ sinh thái logistics và thương mại hiện đại, đồng bộ, gắn với chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và năng lực thực thi chính sách hiệu quả.