Hợp tác kinh tế biên giới Việt Nam - Trung Quốc: Mô hình nào hợp lý?

Mô hình "hai nước - hai khu"

Viện Nghiên cứu Chiến lược, chính sách Công Thương, Bộ Công Thương đang phối hợp với UBND tỉnh Lào Cai xây dựng đề án Khu hợp tác kinh tế qua biên giới Lào Cai (Việt Nam) - Vân Nam (Trung Quốc). Đây được kỳ vọng là mô hình hợp tác điểm giúp hai nước khai thác sâu hơn nữa tiềm năng kinh tế. Đồng thời giúp hai nước mở rộng hợp tác sang các nước trong khối ASEAN.

Do đây là mô hình đầu tiên được triển khai nên cơ cấu của cơ quan quản lý ra sao, hợp tác vận hành theo nguyên tắc nào được nhiều chuyên gia quan tâm.

Ông Nguyễn Thành Sinh, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Lào Cai nêu, xây dựng Khu hợp tác kinh tế qua biên giới Lào Cai - Vân Nam là một đề án chưa từng có tiền lệ, do đó cần tiếp cận thận trọng nhưng cũng phải có bước đi sáng tạo, bảo đảm khả thi trong thực tiễn.

Theo ông Sinh, Việt Nam và Trung Quốc đã có những thống nhất cấp cao, tạo khuôn khổ thúc đẩy hợp tác. Ở cấp địa phương, Bí thư Tỉnh ủy Lào Cai và Bí thư Tỉnh ủy Vân Nam cũng đã thống nhất chủ trương thành lập khu hợp tác, thể hiện quyết tâm chính trị rõ ràng. “Điều này khẳng định sự đồng thuận từ Trung ương đến địa phương, tạo tiền đề quan trọng để triển khai đề án”, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Lào Cai nói.

Qua khảo sát tại Vân Nam, ông Nguyễn Thành Sinh nhận định, phía Trung Quốc đã thành lập Ban chỉ đạo do Phó tỉnh trưởng làm Trưởng ban, cơ chế triển khai theo hướng trao quyền mạnh cho địa phương. “Về mô hình, khu hợp tác được xác định theo nguyên tắc “hai nước - hai khu”, song nên có một khu chung để triển khai các lĩnh vực thực tiễn”, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Lào Cai cho hay.

Về điều này, đại diện Viện Nghiên cứu Chiến lược, chính sách Công Thương, Bộ Công Thương nêu rõ, mô hình hợp tác xây dựng trên nguyên tắc “hai nước - hai khu vực - một cơ chế phối hợp”. Mỗi bên quản lý khu vực thuộc lãnh thổ mình theo pháp luật.

Cơ cấu quản lý và điều phối tuân thủ theo quy định, Uỷ ban Liên hợp Việt Nam - Trung Quốc hoạch định chiến lược, giải quyết tranh chấp. Về phía Việt Nam, Ban Quản lý Khu hợp tác kinh tế qua biên giới Lào Cai là cơ quan thường trực, quản ký dự án, xúc tiến đầu tư, điều phối. Ban Chỉ đạo liên tỉnh giám sát thực thi, xử lý vướng mắc.

PGS, TS. Nguyễn Thị Bích Loan - Giảng viên Trường Đại học Thương mại, nhìn nhận, mô hình hợp tác là phần quan trọng nhất. “Đề án đang xây dựng đưa ra sơ đồ Ủy ban liên hợp quản lý, cùng ban quản lý mỗi bên. Tuy nhiên, cơ chế vận hành, tổ chức, phân quyền ra sao thì cần cụ thể hơn. Ai là người quyết định cuối cùng, phía Vân Nam, Lào Cai hay đồng chủ trì. Mô hình này cần minh bạch, thể hiện rõ nếu không sẽ gây khó khăn trong vận hành sau này”, vị PGS, TS nhấn mạnh.

Kinh nghiệm tham khảo cho Việt Nam

Qua nghiên cứu, TS. Trịnh Minh Anh, Viện Nghiên cứu Chiến lược, chính sách Công Thương chia sẻ, trên thế giới có một số mô hình hợp tác kinh tế qua biên giới khả thi, Việt Nam có thể tham khảo.

Về mô hình “đối đẳng”, đây là hình thức hai nước cùng quản lý trực tiếp trên một vùng lãnh thổ chung. Về nguyên tắc, mô hình này khá hấp dẫn vì có vẻ cân bằng về lợi ích và quyền lực. Nhưng với Việt Nam, đây là mô hình ít khả thi, liên quan trực tiếp đến vấn đề chủ quyền, quyền quản lý đất đai và an ninh.

Mô hình “khu đối xứng” với cơ chế quản trị chung liên Chính phủ và liên địa phương. Tức là mỗi bên quản lý phần lãnh thổ của mình theo pháp luật quốc gia nhưng hoạt động kinh tế trong khu vực sẽ do một Hội đồng liên vùng và Cơ quan điều phối chung (Joint Management Authority –  JMA) vận hành, theo cơ chế đồng thuận, “một cửa” phối hợp, thí điểm chính sách để thuận lợi hóa thương mại, logistics và đầu tư.

“So sánh hai mô hình thì mô hình “đối đẳng” có thể tham khảo như một khung cho giai đoạn sau, khi quan hệ hai nước đã phát triển cao, thí điểm thành công. Nhưng trong giai đoạn hiện nay, không nên áp dụng máy móc. Tôi kiến nghị chọn mô hình “khu đối xứng”, kết hợp với JMA vừa bảo đảm nguyên tắc đối đẳng về lợi ích, vừa phối hợp được nhưng không đồng sở hữu lãnh thổ”, ông Minh Anh nhấn mạnh.

Ông cũng đồng thời phân tích, “khu đối xứng” về cơ bản đây là hai khu đối xứng, một bên ở Lào Cai, một bên ở Vân Nam, được quy hoạch chức năng tương hỗ trong những lĩnh vực ưu tiên giai đoạn đầu như logistics, kho, chế biến, thương mại và du lịch. Mỗi bên quản lý theo pháp luật quốc gia, nhưng có cơ chế phối hợp chung, có thủ tục “một cửa” hải quan, có chính sách ưu đãi tương đồng cho doanh nghiệp xuyên biên giới.

Ưu điểm nổi bật của mô hình này là tôn trọng chủ quyền pháp lý mỗi nước; dễ được chấp nhận về chính trị, dễ được lãnh đạo hai bên ủng hộ; dễ triển khai trên thực tế, không đòi hỏi chuyển nhượng đất đai hay tài sản; cho phép thí điểm chính sách mới (ví dụ thông quan nhanh) với rủi ro thấp.Tuy nhiên, điểm hạn chế của mô hình này là cần có chính sách thuế, thủ tục hải quan đồng bộ nếu không sẽ dễ nảy sinh chênh lệch, tạo rủi ro về vốn và thương mại.

Khu hợp tác kinh tế qua biên giới Việt Nam-Vân Nam đang được các cơ quan liên quan, các chuyên gia nghiên cứu xây dựng, sớm hoàn thiện và trình các cấp có thẩm quyền. Vấn đề cần quan tâm không chỉ là mô hình hợp tác mà còn là cơ chế chính sách, thủ tục hành chính, nhân lực, môi trường, xã hội… Tuy nhiên, khu hợp tác sớm đưa vào thực thi sẽ giúp hai địa phương, hai nước thúc đẩy hợp tác kinh tế.

Phó Chủ tịch UBND Nguyễn Thành Sinh: Lào Cai sẽ phối hợp chặt chẽ với các bộ, ngành, chuyên gia để hoàn thiện mô hình, khai thác tối đa lợi thế so sánh và bảo đảm sự kết nối hài hòa với Vân Nam. Mục tiêu là xây dựng khu hợp tác này thành hình mẫu cho hợp tác biên giới Việt Nam - Trung Quốc trong thời gian tới.