EVFTA giữ vững nhịp tăng trưởng thương mại Việt Nam - EU

Sau 5 năm có hiệu lực, Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - Liên minh châu Âu (EVFTA) không chỉ giữ vững nhịp tăng trưởng thương mại song phương, mà còn tạo ra bước ngoặt lớn trong việc cải cách thể chế, chuyển đổi mô hình phát triển và nâng cao vị thế của hàng hóa Việt Nam trên thị trường quốc tế, đặc biệt là thị trường Đức - nền kinh tế đầu tàu châu Âu.

Tăng trưởng thương mại bền vững bất chấp biến động toàn cầu

Theo số liệu của Cục Hải quan Việt Nam, giai đoạn 2020 - 2024, tổng kim ngạch thương mại giữa Việt Nam và EU đạt hơn 64,6 tỷ USD, tăng 46,5% so với 5 năm trước. Trong đó, xuất khẩu từ Việt Nam sang EU tăng 56,4%, từ mức 31,1 tỷ USD lên gần 48,7 tỷ USD, trong khi nhập khẩu từ EU tăng 13%, từ 14 tỷ USD lên 15,9 tỷ USD.

Tại riêng thị trường Đức - đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam trong EU, thương mại song phương tăng trưởng ấn tượng 17%, với xuất khẩu tăng 20% và nhập khẩu từ Đức tăng 13%. Đây là những con số tích cực trong bối cảnh thế giới trải qua chuỗi khủng hoảng nghiêm trọng như đại dịch COVID-19, xung đột Nga - Ukraine hay đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu.

Đáng chú ý, EVFTA đóng vai trò như một “van giảm áp” hiệu quả, giúp doanh nghiệp Việt Nam mở rộng thị trường, tận dụng tốt cơ hội từ việc cắt giảm thuế quan. Ngay khi có hiệu lực, EU đã xóa bỏ thuế nhập khẩu với 85,6% dòng thuế (tương đương 70,3% kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang EU); sau 7 năm, tỷ lệ này sẽ đạt 99,2%.

Bà Đặng Thị Thanh Phương - Tham tán thương mại, Thương vụ Việt Nam tại Đức cho biết, tận dụng EVFTA, nhiều ngành hàng chủ lực của Việt Nam đã bứt phá mạnh mẽ tại EU trong giai đoạn 2020 - 2024. 

Cụ thể, ngành hàng cà phê xuất khẩu sang EU tăng 120%, từ 983 triệu USD (2020) lên 2,2 tỷ USD (2024). Tương tự, kim ngạch xuất khẩu rau quả tăng 65,6%, từ 146 triệu USD lên 242 triệu USD; kim ngạch xuất khẩu giày dép tăng 52,4%, từ 3,7 tỷ USD lên 5,65 tỷ USD.

Thành công này cho thấy các doanh nghiệp Việt, đặc biệt là các doanh nghiệp lớn, đã có sự đầu tư mạnh mẽ vào nâng cao chất lượng sản phẩm, đáp ứng quy tắc xuất xứ và tiêu chuẩn kỹ thuật khắt khe từ EU. Đây cũng là tín hiệu tích cực cho xu hướng phát triển bền vững và hội nhập sâu của hàng Việt trên thị trường quốc tế.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy, không phải ngành nào cũng tận dụng được tối đa lợi thế từ EVFTA. Các lĩnh vực như dệt may, da giày, gỗ và dược phẩm vẫn gặp nhiều thách thức.

Trong ngành dệt may - da giày, một số doanh nghiệp chưa đáp ứng được quy tắc “từ vải trở đi” vì nguyên liệu chủ yếu nhập từ Trung Quốc, Hàn Quốc - những nước ngoài khối EVFTA. Điều này khiến sản phẩm không đủ điều kiện hưởng ưu đãi thuế.

Ngành dược phẩm cũng chưa có nhiều chuyển biến do năng lực sản xuất còn yếu, thiếu tiêu chuẩn GMP châu Âu, và chưa đủ sức cạnh tranh với thuốc gốc của các tập đoàn lớn tại EU.

Trong khi đó, xuất khẩu gỗ ghi nhận sự sụt giảm do các yêu cầu nghiêm ngặt về nguồn gốc hợp pháp, trách nhiệm môi trường và thiết kế sản phẩm phù hợp với thị hiếu người tiêu dùng châu Âu.

Thúc đẩy cải cách thể chế

Cũng theo Tham tán Đặng Thị Thanh Phương, một trong những tác động tích cực và lâu dài nhất của EVFTA là thúc đẩy cải cách thể chế tại Việt Nam theo hướng minh bạch, bền vững và phù hợp với chuẩn mực quốc tế.

Cụ thể, Việt Nam đã phê chuẩn nhiều công ước cốt lõi của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) như: Công ước 98 về quyền tổ chức và thương lượng tập thể; Công ước 105 về xóa bỏ lao động cưỡng bức. Cùng đó, Luật Lao động sửa đổi năm 2019 (hiệu lực từ 2021) cho phép thành lập tổ chức đại diện người lao động ngoài hệ thống Công đoàn Việt Nam - một bước tiến quan trọng trong cải cách quan hệ lao động.

Trong lĩnh vực môi trường, Luật Bảo vệ Môi trường 2020 được thông qua, đề cao trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR), đánh giá tác động môi trường, và tăng cường sự tham gia của cộng đồng.

Về sở hữu trí tuệ, Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2022 đã bổ sung nhiều quy định chặt chẽ hơn về bảo hộ sáng chế, chỉ dẫn địa lý và tăng cường thực thi quyền sở hữu trí tuệ, phù hợp với cam kết trong EVFTA.

Tuy nhiên, Tham tán thương mại Đặng Thị Thanh Phương lưu ý rằng quá trình thực thi vẫn còn không ít thách thức. Một số tổ chức đại diện người lao động chưa hoạt động hiệu quả; việc thực thi pháp luật về môi trường còn chưa đồng bộ; doanh nghiệp còn hạn chế về nhận thức và năng lực tiếp cận các cam kết EVFTA.

Do đó, cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, tăng cường hỗ trợ kỹ thuật, đào tạo và truyền thông để các chủ thể trong nền kinh tế có thể chủ động thích nghi và phát triển.

Nâng cao năng lực cạnh tranh để duy trì lợi thế

Bà Phương nhận định, từ năm 2027, EU sẽ xóa bỏ gần như toàn bộ các dòng thuế (99,2%) và kim ngạch xuất khẩu được miễn thuế có thể đạt đến 99,7%. Trong bối cảnh Mỹ tăng cường các biện pháp thuế quan, việc Việt Nam đã có FTA với EU là lợi thế lớn trong đa dạng hóa thị trường và giảm phụ thuộc.

Tuy nhiên, lợi thế này không phải là mãi mãi. EU hiện đã ký FTA với khối MERCOSUR (tháng 12/2024) và đang đàm phán FTA với nhiều đối thủ cạnh tranh của Việt Nam như Thái Lan, Indonesia, Australia, New Zealand…

Do vậy, bà Phương nhấn mạnh rằng, để không bị mất đi lợi thế cạnh tranh, doanh nghiệp Việt Nam cần đẩy nhanh quá trình nâng cấp công nghệ, chuyển đổi xanh, phát triển nguồn nhân lực và nội địa hóa nguyên vật liệu. Đây là con đường duy nhất để không chỉ tận dụng EVFTA, mà còn tăng khả năng tham gia chuỗi giá trị toàn cầu, đưa hàng Việt lên vị thế cao hơn trong mắt bạn hàng quốc tế.

Sau 5 năm, EVFTA đã chứng minh là một “chất xúc tác” thúc đẩy thương mại, đầu tư và cải cách tại Việt Nam. Những con số biết nói, cùng với cải cách thể chế mạnh mẽ, là minh chứng rõ rệt cho hiệu quả của hiệp định này.

Tuy nhiên, để đi xa hơn trên hành trình hội nhập, Việt Nam và cộng đồng doanh nghiệp cần tiếp tục nỗ lực thích nghi, nâng cấp năng lực cạnh tranh và chủ động bứt phá trước làn sóng FTA mới đang lan rộng toàn cầu.

Tại riêng thị trường Đức - đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam trong EU, thương mại song phương tăng trưởng ấn tượng 17%, với xuất khẩu tăng 20% và nhập khẩu từ Đức tăng 13%. Đây là những con số tích cực trong bối cảnh thế giới trải qua chuỗi khủng hoảng nghiêm trọng như đại dịch COVID-19, xung đột Nga - Ukraine hay đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu.