ESG: Hộ chiếu xanh đưa công nghiệp điện tử Việt Nam vươn tầm thế giới

ESG từ gánh nặng thành năng lực cạnh tranh cốt lõi

Ngày 20/11, tại Triển lãm Quốc tế Linh kiện Điện tử và Sản xuất Thông minh, Giám đốc Ban Nghiên cứu Phát triển Kinh tế tư nhân (Ban IV, thuộc Hội đồng tư vấn cải cách Thủ tục hành chính của Thủ tướng Chính phủ) Phạm Thị Ngọc Thuỷ, đã vẽ nên một bức tranh toàn cảnh về áp lực quốc tế đang đè nặng lên vai các nhà sản xuất. Theo bà Thủy, thông điệp về Net Zero và chống biến đổi khí hậu đã chuyển dịch mạnh mẽ từ “tự nguyện, khuyến khích” sang “bắt buộc thực hiện” ở cấp độ quốc gia và doanh nghiệp.

“Chúng ta không nên chờ đợi một phép màu nào đó. Mỹ, Châu Âu hay Trung Quốc đều đang chạy đua trong cuộc chơi xanh này với mục tiêu cốt lõi về thương mại và công nghệ,” bà Thủy nhấn mạnh.

Thực tế cho thấy, các thị trường mục tiêu của Việt Nam như Hoa Kỳ và EU đang dựng lên những hàng rào kỹ thuật xanh và số ngày càng khắt khe. Tại Châu Âu, dù tốc độ áp dụng một số quy định có phần chậm lại do khó khăn kinh tế, nhưng Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) hay Chỉ thị thẩm định chuỗi cung ứng (CSDDD) vẫn là những "thanh gươm" treo trên đầu các doanh nghiệp xuất khẩu. Trong khi đó, Trung Quốc  đã nhanh chóng biến thách thức thành lợi thế nhờ các hệ sinh thái xanh ở cấp quốc gia.

Bà Thủy cũng chỉ ra những ví dụ điển hình như LG Innotek hay Samsung, những "gã khổng lồ" đang hiện diện tại Việt Nam, đã lọt vào Top 10 nhà máy Net Zero tiêu biểu nhờ đầu tư mạnh vào năng lượng tái tạo và quản trị dữ liệu. Điều này đặt ra bài toán cấp bách cho doanh nghiệp phụ trợ Việt Nam “Muốn bán hàng cho "đại bàng", bản thân mình cũng phải biết bay theo cách của họ”.

Để từng doanh nghiệp không đơn độc trong cuộc chuyển mình này, vai trò của các tổ chức như Hiệp hội Doanh nghiệp Điện tử Việt Nam (VEIA) là vô cùng quan trọng. Bà Đỗ Thị Thúy Hương, đại diện VEIA, khẳng định ESG chính là con đường để ngành điện tử Việt Nam vươn lên chuỗi giá trị cao hơn.

VEIA đang triển khai 5 trụ cột hỗ trợ hội viên, từ đào tạo nâng cao năng lực, xây dựng bộ tiêu chuẩn ESG riêng cho ngành, đến kết nối chuỗi cung ứng với các "đại bàng" như Samsung, Canon. Đặc biệt, các sự kiện như triển lãm Global Sourcing Fair (GM) được tổ chức nhằm tạo sân chơi trực tiếp, giúp doanh nghiệp Việt tiếp cận hàng nghìn nhà mua hàng quốc tế, mở rộng thị trường sang ASEAN, Âu, Mỹ.

“Chúng tôi muốn biến ESG từ gánh nặng thành năng lực cạnh tranh cốt lõi. Chỉ khi có sự kết nối chặt chẽ trong chuỗi cung ứng, doanh nghiệp có nhiều đơn hàng hơn, thì ESG mới thực sự mang lại ý nghĩa thịnh vượng,” bà Hương nhấn mạnh.

Doanh nghiệp Việt: Chọn "sống đúng" thay vì "sống dễ"

Trong khi áp lực ngoại biên ngày càng lớn, thì "sức khỏe" nội tại của doanh nghiệp điện tử Việt Nam vẫn còn nhiều vấn đề. Ông Phạm Văn Đồng, Giám đốc Công ty TNHH Tư vấn Năng suất và Chất lượng Quốc tế chỉ ra nghịch lý “Dù Việt Nam là nước xuất khẩu điện tử lớn thứ 2 thế giới, nhưng tỷ lệ doanh nghiệp nội tham gia sâu vào chuỗi cung ứng chỉ dừng ở mức 5-10%”.

“Tại sao 30 năm rồi tỷ lệ này vẫn thấp? Vì chúng ta thường chỉ tham gia 'cuộc chơi' (xuất khẩu) nhưng chưa đáp ứng được 'luật chơi' của các hãng”, ông Đồng nhận định. Các hãng lớn như Samsung, Intel không chỉ quan tâm đến sản phẩm, họ soi xét kỹ hệ thống quản lý (QMS) và cách kiểm soát chất lượng (SQM) của nhà cung cấp.

Một thực trạng đáng báo động mà ông Đồng nêu ra là sự lãng phí trong chuyển đổi số. Nhiều doanh nghiệp sau 3 năm số hóa nhưng năng suất không tăng, thậm chí còn tạo thêm việc cho nhân viên vì dữ liệu đầu vào (input) vẫn thủ công, rời rạc.

Lời giải được đưa ra là mô hình tích hợp: Chuẩn hóa (Lean) - Số hóa - ESG. Theo ông Đồng, ESG không nên là một gánh nặng tách biệt mà cần được tích hợp vào quản trị vận hành hàng ngày. Khi áp dụng tư duy tinh gọn (Lean), doanh nghiệp giảm được lãng phí nguyên vật liệu, giảm hàng lỗi, tức là đã trực tiếp thực hiện yếu tố E (Môi trường). Khi chuẩn hóa quy trình, minh bạch dữ liệu, doanh nghiệp đang thực hiện yếu tố G (Quản trị).

“Hãy đặt ESG vào trọng tâm quản trị vận hành. Làm một được ba: Đạt năng suất, đạt chất lượng và đạt phát triển bền vững”, ông Đồng khuyến nghị.

Từ góc độ trong cuộc, ông Trần Đức Tùng, Tổng giám đốc Hanel PT, doanh nghiệp có 25 năm kinh nghiệm trong ngành điện tử và khuôn mẫu, đã chia sẻ một triết lý kinh doanh đầy cảm hứng “Việc dễ là cứ sống, việc khó là chọn sống cho đúng. ESG là việc khó vì nó đòi hỏi sống đúng”.

Ông Tùng thừa nhận làm ESG rất tốn kém trong ngắn hạn, từ đầu tư năng lượng mặt trời đến xử lý rác thải. Tuy nhiên, ông khẳng định “ESG không phải là chi phí, mà là thước đo chiều sâu văn hóa và năng lực quản trị của tổ chức”.

Chia sẻ kinh nghiệm thực chiến cho các doanh nghiệp đang loay hoay chưa biết bắt đầu từ đâu, ông Tùng đưa ra lời khuyên “Hãy bắt đầu bằng việc tuân thủ luật pháp. Chỉ cần tuân thủ đúng Luật Lao động, đóng bảo hiểm đầy đủ, đảm bảo an toàn... là chúng ta đã đi được 60% chặng đường ESG”. 20% tiếp theo đến từ việc đáp ứng yêu cầu khách hàng, và phần còn lại là các tiêu chuẩn quốc tế cao cấp.

Hiện tại, Hanel PT đang hướng tới mô hình “Nhà máy tối - Dark Factory” với tỷ lệ tự động hóa mục tiêu lên đến 80%, tích hợp AI và IoT để kiểm soát năng lượng, minh chứng cho việc doanh nghiệp Việt hoàn toàn có thể làm chủ công nghệ và quy trình xanh.

Với kim ngạch xuất khẩu đạt hơn 121 tỷ USD trong 9 tháng đầu năm 2025, ngành điện tử tiếp tục khẳng định vị thế đầu tàu của nền kinh tế. Đằng sau những con số ấn tượng là một áp lực chuyển đổi chưa từng có đến từ các thị trường lớn như Mỹ, EU và cả những đối thủ cạnh tranh trực tiếp. ESG (Môi trường - Xã hội - Quản trị) đang trở thành điều kiện sinh tồn, là tấm “hộ chiếu” bắt buộc để công nghiệp điện tử Việt tham gia sân chơi toàn cầu.