Đồng bằng sông Cửu Long: Sáng tạo ứng phó hạn mặn

Hạn mặn vượt đỉnh lịch sử năm 2016

Hiện nay, vùng ĐBSCL đang chịu ảnh hưởng nghiêm trọng xâm nhập mặn tăng cao theo kỳ triều cường với ranh mặn 4 g/l ở các cửa sông Vàm Cỏ từ 100 - 110km, sâu hơn trung bình nhiều năm từ 20 - 22km, sâu hơn cùng kỳ năm 2016 từ 4- 6km, thấp hơn 15 - 17km so với mức sâu nhất năm 2016. Các cửa sông Cửu Long ở mức sâu nhất khoảng 75km, sâu hơn trung bình nhiều năm 30km, hơn cùng kỳ năm 2016 khoảng 15km, hơn khoảng 4km so với mức sâu nhất năm 2016.

Hạn mặn bủa vây các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long

Đánh giá của Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn quốc gia cho thấy, trong tháng 2 - 3, tình trạng xâm nhập mặn ở ĐBSCL ở mức độ sâu hơn, gay gắt hơn trung bình nhiều năm. Trong trường hợp cực đoan, thời gian thiếu mưa kéo dài kết hợp với việc sử dụng và khai thác tài nguyên nước trong lưu vực (tăng sử dụng nước trên các dòng nhánh và trữ nước tại các đập Trung Quốc) sẽ làm cho tình trạng hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn trở nên trầm trọng hơn mùa khô năm 2015 - 2016. Đánh giá của các tỉnh vùng ĐBSCL, hạn hán, xâm nhập mặn đang diễn ra gay gắt khiến một diện tích lớn vùng lúa, rau màu, thủy sản của các tỉnh ven biển ĐBSCL và các địa phương lân cận bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Dự báo của ngành nông nghiệp cho thấy, mùa khô năm nay, toàn vùng ĐBSCL có khoảng 136.000ha diện tích cây ăn quả bị ảnh hưởng của hạn mặn; hơn 158.000 hộ thiếu nước sinh hoạt.

Tư duy mới thích ứng

Hạn mặn năm 2020 diễn ra gay gắt hơn năm 2016, nhưng đã được cảnh báo sớm. Hiện, 13/13 tỉnh, thành phố khu vực ĐBSCL đã ban hành kế hoạch phòng, chống hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn mùa khô năm 2019 - 2020. Chẳng hạn, tỉnh Vĩnh Long đã hoàn thành cống ngăn mặn Vũng Liêm ngay từ đầu năm 2020 (hoàn thành sớm hơn kế hoạch 6 tháng). Công trình này đã kịp thời ngăn mặn, trữ nước ngọt phục vụ trực tiếp cho 11.000ha và gián tiếp cho gần 70.000ha lúa.

Nhiều diện tích lúa bị ảnh hưởng bởi hạn mặn

Tại Bạc Liêu, cống âu thuyền Ninh Quới (huyện Hồng Dân) cơ bản đã hoàn thành và đưa vào vận hành (sớm hơn 13 tháng so với dự kiến). Công trình này vận hành trong những ngày qua đã giải quyết hài hòa về nguồn nước phục vụ sản xuất giữa 2 hệ sinh thái mặn - ngọt của người dân trong vùng nhất là tại 2 tỉnh Bạc Liêu và Sóc Trăng. Các tỉnh Tiền Giang, Bến Tre đã ra Quyết định công bố tình huống khẩn cấp do xâm nhập mặn trên địa bàn tỉnh. Đồng thời, tổ chức xuống giống vụ đông - xuân 2019 - 2020 sớm hơn so với thời vụ các năm trước từ 10 - 20 ngày; thời gian xuống giống từ đầu tháng 10 và cơ bản kết thúc trong tháng 12/2019 để bảo đảm tránh thời điểm xâm nhập mặn lên cao; đến nay đã xuống giống lúa đông - xuân đạt 1.510.000ha.

Về phía ngành điện, thực hiện chủ trương từ Tập đoàn Điện lực Việt Nam, Tổng công ty Điện lực miền Nam đã yêu cầu các công ty thành viên đảm bảo cấp điện phục vụ tưới tiêu, rửa mặn cho người dân. Cụ thể, ưu tiên cấp điện cho các phụ tải bơm nông nghiệp, tưới tiêu, nước sinh hoạt, bơm điều tiết nước mặn, van cửa đập để chống hạn mặn hiệu quả. Ngoài ra, các công ty điện lực cũng được chỉ đạo lên phương án xử lý nhanh các kịch bản, tình huống thực tế có thể xảy ra làm gián đoạn, ảnh hưởng đến hoạt động của các phụ tải…

Tuy nhiên, trong dài hạn, Tiến sĩ Trần Hữu Hiệp - Chuyên gia kinh tế ĐBSCL - cho rằng, cần nhìn nhận quy luật của lũ để có giải pháp thích ứng phù hợp với quy luật tự nhiên. Khi xây đập ngăn mặn là đi ngược với quy luật tự nhiên, không còn sự giao thoa sông biển nên cũng sẽ ảnh hưởng đến các nguồn lợi thủy sản... Thực tế cho thấy, lâu nay, ta chỉ lo dùng nước ngọt trồng lúa, trồng cây, đào ao nuôi cá, quanh quẩn với sinh kế trong nội địa mà ít nhìn ra biển hoặc nghĩ hệ sinh thái nước mặn - nước ngọt luôn đối chọi nhau, nên chỉ biết làm đê ngăn mặn, giữ ngọt. Nước ngọt chảy ra biển vừa tải dinh dưỡng phù sa, vừa làm cho biển mặn vừa phải, tạo môi trường đa dạng cho nhiều loài thủy sản phát triển.