Đổi mới quản lý mã số vùng trồng để nâng sức cạnh tranh nông sản

Mã số vùng trồng trở thành hạ tầng của xuất khẩu nông sản

Từ một công cụ phục vụ yêu cầu của từng thị trường nhập khẩu, mã số vùng trồng đang từng bước trở thành nền tảng quan trọng trong quản lý và phát triển xuất khẩu nông sản của Việt Nam.

Theo báo cáo của Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), đến giữa tháng 7/2026, cả nước đã cấp 481 mã số vùng trồng và 349 mã số cơ sở đóng gói phục vụ xuất khẩu nhiều loại trái cây như sầu riêng, chuối, bưởi, xoài, mít, thanh long, dừa... sang Trung Quốc, Hoa Kỳ, Hàn Quốc, EU, New Zealand và nhiều thị trường khác. Song song với đó, Cục đã trình Chính phủ xem xét ban hành nghị quyết đơn giản hóa thủ tục hành chính liên quan đến cấp mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho người dân và doanh nghiệp tiếp cận thị trường xuất khẩu.

Tại Hội nghị sơ kết công tác 6 tháng đầu năm 2026 và triển khai nhiệm vụ 6 tháng cuối năm của Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp nhấn mạnh, không nên coi việc thành lập hợp tác xã hay tổ chức sản xuất là điều kiện tiên quyết để được cấp mã số vùng trồng. Thay vào đó, cơ quan quản lý cần cấp mã theo đề nghị của người dân trên cơ sở đơn giản hóa thủ tục hành chính.

Khi vùng trồng được cấp mã, đáp ứng điều kiện xuất khẩu và mang lại giá trị gia tăng, chính người sản xuất sẽ chủ động liên kết với nhau để nâng cao năng lực cạnh tranh. Theo đó, liên kết sản xuất không còn là điều kiện đầu vào mà trở thành kết quả của quá trình phát triển thị trường. Cách tiếp cận này cũng đánh dấu sự chuyển dịch trong tư duy quản lý, từ hình thành vùng nguyên liệu bằng các điều kiện hành chính sang để thị trường dẫn dắt quá trình liên kết và tổ chức sản xuất.

Quản lý bằng dữ liệu để đáp ứng tiêu chuẩn mới

Dù số lượng mã số vùng trồng tiếp tục tăng, ngành nông nghiệp cho rằng đây mới chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ là duy trì chất lượng vùng nguyên liệu sau khi được cấp mã. Trong 6 tháng đầu năm 2026, số cảnh báo đối với các lô hàng nông sản xuất khẩu tăng thêm 56 vụ so với cùng kỳ năm 2025. Điều này cho thấy yêu cầu kiểm soát chất lượng ngày càng khắt khe, không chỉ ở dư lượng thuốc bảo vệ thực vật mà còn đối với toàn bộ quá trình sản xuất, từ giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật đến nhật ký canh tác và truy xuất nguồn gốc.

Theo ông Huỳnh Tấn Đạt, Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, kiểm soát dư lượng, sản xuất bền vững và truy xuất nguồn gốc vẫn là những điểm nghẽn cần tiếp tục tháo gỡ. "Nếu không xử lý được những mắt xích này, mã số vùng trồng sẽ khó phát huy đầy đủ vai trò trong việc nâng cao giá trị xuất khẩu", ông Đạt nhấn mạnh.

Vì vậy, cùng với việc mở rộng cấp mã, Cục xác định nhiệm vụ trọng tâm trong thời gian tới là tăng cường hậu kiểm, phối hợp chặt chẽ với các địa phương để quản lý vùng nguyên liệu thay vì chỉ tập trung vào khâu cấp phép.

Ông Nguyễn Quốc Mạnh, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật nhận định, 6 tháng cuối năm là giai đoạn quyết định đối với nhiều mặt hàng xuất khẩu chủ lực khi khoảng 60-75% sản lượng chuối và sầu riêng được xuất khẩu trong thời gian này. Đối với cà phê, mục tiêu đạt kim ngạch 9 tỷ USD cùng việc hơn 40% sản lượng xuất khẩu sang thị trường châu Âu khiến các quy định về chống mất rừng (EUDR), truy xuất nguồn gốc và minh bạch chuỗi sản xuất trở thành những yếu tố tác động trực tiếp đến năng lực cạnh tranh.

Bên cạnh áp lực từ thị trường, biến đổi khí hậu cũng đặt ra yêu cầu phải thay đổi phương thức quản lý. Hiện tượng El Nino được dự báo sẽ ảnh hưởng mạnh đến vụ đông xuân 2026-2027, trong khi vùng cà phê Arabica Tây Bắc cần được đánh giá đầy đủ hơn về tác động của sương muối theo chu kỳ 5-6 năm. Những thách thức này không thể giải quyết bằng phương thức quản lý truyền thống mà cần hệ thống dữ liệu đủ lớn để phục vụ dự báo, cảnh báo và hỗ trợ người sản xuất chủ động điều chỉnh kế hoạch canh tác, qua đó nâng cao khả năng thích ứng và đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng cao của thị trường xuất khẩu.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp yêu cầu Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật đổi mới mạnh mẽ hơn phương thức quản lý. Mục tiêu cuối cùng của quản lý nhà nước là giúp người dân và doanh nghiệp tháo gỡ các điểm nghẽn trong sản xuất, mở rộng thị trường và nâng cao sức cạnh tranh.