Định hình chiến lược FDI, chọn 'chất' thay vì 'lượng'

Đại hội XIV của Đảng đã đặt ra yêu cầu rõ ràng về phát triển bền vững, tự chủ và nâng cao nội lực nền kinh tế trong giai đoạn mới. Trong bối cảnh đó, chiến lược thu hút FDI của Việt Nam đang đứng trước những điều chỉnh quan trọng cả về tư duy, chính sách. Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, Luật sư Nguyễn Hồng Chung - Chuyên gia chính sách đầu tư, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Liên chi hội tài chính khu công nghiệp đã phân tích những định hướng lớn trong tái định vị FDI và các yêu cầu cải cách để nâng cao sức hấp dẫn dài hạn.

Chuyển từ thu hút FDI sang hợp tác đầu tư

- Thưa ông, Văn kiện Đại hội XIV nhấn mạnh yêu cầu phát triển bền vững, tự chủ và nâng cao nội lực nền kinh tế. Theo ông, trong bối cảnh đó, chiến lược thu hút FDI của Việt Nam cần được tái định vị ra sao?

Luật sư Nguyễn Hồng Chung: Báo cáo chính trị trình Đại hội XIV của Đảng có đề cập nội dung thu hút có chọn lọc các dự án đầu tư nước ngoài; tập trung chủ yếu cho phát triển các ngành công nghiệp công nghệ cao, phát thải thấp. Tăng cường thu hút đầu tư gián tiếp, đặc biệt là các quỹ đầu tư. Thúc đẩy kết nối khu vực FDI với khu vực kinh tế trong nước, thực hiện có hiệu quả quá trình chuyển giao công nghệ, kỹ năng quản lý và đào tạo nguồn nhân lực; hình thành hệ sinh thái và tăng cường chuỗi liên kết giữa doanh nghiệp FDI với các doanh nghiệp trong nước. Dự thảo Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV cũng nêu bật về phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tăng cường kết nối khu vực kinh tế có vốn nước ngoài với các khu vực kinh tế của Việt Nam.

Có thể thấy, sau 40 năm Đổi mới và thu hút đầu tư nước ngoài, Việt Nam đã có sự tổng kết toàn diện để điều chỉnh tư duy, chính sách thu hút FDI cho giai đoạn phát triển tiếp theo. Cốt lõi của sự tái định vị này là chuyển từ cách tiếp cận thu hút FDI dựa chủ yếu vào vốn, lao động sang mô hình hợp tác đầu tư. Điều đó có nghĩa là Việt Nam không chỉ tiếp nhận dòng vốn mà hướng tới lựa chọn và hợp tác với các nhà đầu tư phù hợp với mục tiêu phát triển dài hạn của nền kinh tế.

Sự chuyển dịch này thể hiện trên 3 khía cạnh. Thứ nhất là về lĩnh vực thu hút, thay vì tập trung vào vốn và lao động như trước đây, Việt Nam ưu tiên thu hút công nghệ, năng lực quản trị, trình độ sản xuất tiên tiến, đặc biệt là các trung tâm nghiên cứu và phát triển, đổi mới sáng tạo và các ngành công nghệ cao. Chiến lược này đã được xác định khá rõ trong thời gian qua.

Thứ hai là yêu cầu gắn kết FDI với chuỗi cung ứng trong nước. Việc thu hút FDI cần đi kèm điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam có thể tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng của các doanh nghiệp FDI tại Việt Nam, qua đó nâng cao năng lực nội sinh của nền kinh tế.

Thứ ba là xác định FDI là một trụ cột quan trọng nhưng không phải trụ cột duy nhất trong chiến lược phát triển kinh tế xã hội. Cách tiếp cận này phản ánh tư duy phát triển cân bằng, bền vững hơn trong bối cảnh cạnh tranh thu hút FDI giữa các quốc gia ngày càng gay gắt và dư địa ưu đãi truyền thống của Việt Nam đang dần thu hẹp. Đây cũng là nền tảng để Việt Nam đón nhận làn sóng FDI thế hệ mới trong thời gian tới.

- Như ông đã đề cập, cạnh tranh thu hút FDI giữa các quốc gia ngày càng gay gắt, trong khi dư địa ưu đãi truyền thống của Việt Nam đang thu hẹp. Từ thực tiễn tư vấn chính sách và đầu tư, theo ông, trong chính sách môi trường đầu tư hiện nay cần được cải cách để đáp ứng bối cảnh mới, nâng cao sức hấp dẫn dài hạn đối với dòng vốn FDI?

Luật sư Nguyễn Hồng Chung: Từ thực tiễn tư vấn cho các nhà đầu tư nước ngoài, tôi thấy yếu tố có ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định đầu tư của họ là khả năng dự báo về thủ tục và chi phí tuân thủ. Vì vậy, yêu cầu đầu tiên đặt ra đối với môi trường đầu tư của Việt Nam là tiếp tục cắt giảm thủ tục hành chính, đặc biệt là các thủ tục liên quan đến giai đoạn triển khai dự án.

Thực tế cho thấy, nhiều thủ tục hiện nay vẫn khiến nhà đầu tư khó kiểm soát về thời gian, chi phí, như đánh giá tác động môi trường, phòng cháy chữa cháy, quy hoạch hay giấy phép xây dựng. Đây đều là những khâu then chốt trong quá trình ra quyết định đầu tư.

Luật Đầu tư năm 2025 đã có bước cải cách quan trọng khi chuyển từ cơ chế tiền kiểm sang hậu kiểm, qua đó rút ngắn đáng kể thời gian thực hiện thủ tục hành chính. Đặc biệt, việc áp dụng cơ chế "luồng xanh" đối với các lĩnh vực ưu tiên thu hút đầu tư như công nghệ cao, sản xuất chip bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, nghiên cứu và phát triển, đổi mới sáng tạo đã tạo ra tín hiệu tích cực đối với cộng đồng nhà đầu tư.

Cùng với đó, việc đẩy mạnh phân cấp cho địa phương và chuẩn hóa quy trình thực hiện thủ tục cũng là một hướng đi cần thiết nhằm nâng cao tính minh bạch và khả năng dự báo của môi trường đầu tư.

Bên cạnh thể chế và thủ tục, hạ tầng tiếp tục là yếu tố then chốt. Ở đây cần nhìn nhận cả hạ tầng cứng và hạ tầng mềm. Hạ tầng cứng bao gồm năng lượng và logistics, trong khi hạ tầng mềm gắn với các thiết chế tài chính và cơ chế hỗ trợ đầu tư.

Cuối cùng, nguồn nhân lực là yếu tố mang tính quyết định. Để thu hút được các dự án FDI trong những lĩnh vực ưu tiên, Việt Nam không thể chỉ dựa vào lao động phổ thông như trước mà cần đẩy mạnh đào tạo nguồn nhân lực có kỹ năng và trình độ phù hợp với yêu cầu của giai đoạn phát triển mới.

Nâng cao năng lực doanh nghiệp Việt

- Nhiều năm qua, FDI đóng vai trò quan trọng với tăng trưởng, xuất khẩu và việc làm. Tuy nhiên, mức độ gắn kết giữa khu vực FDI với doanh nghiệp trong nước vẫn được đánh giá là chưa tương xứng. Từ góc độ chuyên gia chính sách đầu tư, ông nhìn nhận vấn đề then chốt nằm ở đâu?

Luật sư Nguyễn Hồng Chung: Đây thực chất là một câu chuyện không mới. Trong quá trình làm việc với nhiều doanh nghiệp FDI, chúng tôi nhận thấy họ sẵn sàng tạo điều kiện, hợp tác với doanh nghiệp Việt Nam để tham gia vào chuỗi giá trị, hệ thống nhà cung ứng của mình. Tuy nhiên, vấn đề nằm ở việc doanh nghiệp trong nước có đáp ứng được các yêu cầu đặt ra hay không.

Yếu tố đầu tiên là tiêu chuẩn. Các doanh nghiệp FDI đều có những yêu cầu rất cụ thể đối với sản phẩm đầu vào, từ kỹ thuật, công nghệ đến quy trình quản trị. Doanh nghiệp Việt Nam muốn tham gia chuỗi giá trị này buộc phải chuẩn hóa sản phẩm và năng lực sản xuất theo các tiêu chuẩn mà doanh nghiệp FDI đặt ra.

Thứ hai là năng lực cạnh tranh về chi phí. Trong thực tế, các doanh nghiệp FDI luôn so sánh giữa các nhà cung ứng trong nước với các vendor trong hệ sinh thái toàn cầu của họ hoặc tại các quốc gia khác. Nếu chi phí và hiệu quả không đủ cạnh tranh, họ sẽ lựa chọn phương án tối ưu hơn. Đây là quy luật thị trường và sự cạnh tranh diễn ra một cách sòng phẳng.

Thứ ba là mức độ sẵn sàng của doanh nghiệp Việt Nam. Về quyết tâm, mong muốn tham gia chuỗi giá trị của các doanh nghiệp FDI thì hầu hết doanh nghiệp trong nước đều có. Tuy nhiên, để trở thành nhà cung cấp thực sự của các doanh nghiệp FDI, doanh nghiệp Việt Nam cần chủ động nâng cao năng lực, đặc biệt là trong lĩnh vực công nghiệp hỗ trợ, để đáp ứng đồng thời các yêu cầu về tiêu chuẩn, chi phí và tính ổn định trong cung ứng.

- Khu công nghiệp đang là không gian hội tụ của dòng vốn FDI. Theo ông, chính sách phát triển khu công nghiệp cần được điều chỉnh ra sao để vừa thu hút FDI thế hệ mới vừa nâng cao năng lực tiếp nhận và tham gia chuỗi giá trị của doanh nghiệp Việt Nam phù hợp với định hướng phát triển bền vững mà Đại hội XIV xác lập?

Luật sư Nguyễn Hồng Chung: Về chính sách phát triển khu công nghiệp trong giai đoạn tới, thời gian qua chúng ta đã có những định hướng khá cụ thể và rõ ràng. Trong dự thảo văn kiện Đại hội XIV cũng nhấn mạnh yêu cầu phát triển khu công nghiệp theo hướng công nghiệp xanh, công nghiệp sinh thái và công nghiệp thông minh. Đây là cách tiếp cận phù hợp để thu hút các nhà đầu tư chiến lược vào những lĩnh vực Việt Nam ưu tiên như công nghệ cao, đổi mới sáng tạo và chip bán dẫn.

Tuy nhiên, thu hút FDI thế hệ mới không chỉ là câu chuyện thu hút dự án mà còn là thiết kế không gian để doanh nghiệp Việt Nam tham gia được vào chuỗi giá trị của các doanh nghiệp FDI. Vì vậy, chính sách phát triển khu công nghiệp cần gắn chặt với quy hoạch theo hướng tạo điều kiện hình thành hệ thống nhà cung ứng trong nước, qua đó nâng cao năng lực tham gia chuỗi cung ứng và chuỗi giá trị.

Một trụ cột khác là hạ tầng, bao gồm cả hạ tầng cứng và hạ tầng mềm. Hạ tầng cứng là logistics và năng lượng, còn hạ tầng mềm là các cơ chế và thiết chế tài chính nhằm tạo ra một hệ sinh thái công nghiệp đủ lực nâng đỡ hoạt động sản xuất và thu hút đầu tư chất lượng cao.

Cuối cùng là câu chuyện quy hoạch với tầm nhìn vùng thay vì chỉ bó hẹp theo từng tỉnh. Theo tôi, cần hướng tới các khu công nghiệp chuyên ngành và các cụm liên kết tạo thành hệ sinh thái để tăng tính bổ trợ lẫn nhau, nâng hiệu quả thu hút FDI và mở rộng dư địa tham gia của doanh nghiệp Việt Nam.

Xin cảm ơn ông!

Năm 2025, Việt Nam ghi nhận kỷ lục mới về giải ngân vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) trong vòng 5 năm qua, đạt 27,62 tỷ USD, trong khi tổng vốn đăng ký vượt mốc 38 tỷ USD. Sau khi hoàn thành "sứ mệnh lịch sử" trong giai đoạn đầu của quá trình công nghiệp hóa, khu vực FDI đang đứng trước yêu cầu chuyển đổi vai trò.