Đánh thức tiềm năng biển, mở lối tăng trưởng xanh

Kinh tế biển mở lối tăng trưởng xanh

Với lợi thế về tài nguyên và không gian biển rộng lớn, Việt Nam đang có nhiều cơ hội mở rộng các động lực tăng trưởng từ kinh tế biển. Bên cạnh những ngành truyền thống, sự phát triển của năng lượng tái tạo, du lịch biển và các ngành kinh tế mới đang mở ra dư địa phát triển đáng kể. Tuy nhiên, để biến tiềm năng thành giá trị kinh tế bền vững, yêu cầu đặt ra là đổi mới tư duy khai thác, sử dụng hiệu quả không gian biển, gắn tăng trưởng với bảo vệ môi trường và hệ sinh thái.

Chia sẻ tại tọa đàm “Phát huy lợi thế biển trong hành trình tăng trưởng xanh” diễn ra mới đây, TS. Dư Văn Toán, Viện Khoa học Khí tượng Thủy Văn, Môi trường và Biển (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, Việt Nam có đường bờ biển dài hơn 3.000 km, với diện tích vùng biển khoảng 1 triệu km2. Cùng với đó, có hơn 3.000 hòn đảo trải dài từ Bắc vào Nam. Đây là những lợi thế rất lớn để phát triển các ngành kinh tế biển.

Bên cạnh những nguồn tài nguyên truyền thống, Việt Nam đang có thêm những nguồn tài nguyên mới, có khả năng tạo động lực tăng trưởng trong tương lai. Đáng chú ý là tiềm năng phát triển năng lượng tái tạo từ biển, đặc biệt là điện gió ngoài khơi.

Trong Quy hoạch điện VIII năm 2023 và Quy hoạch điện VIII điều chỉnh năm 2025, điện gió ngoài khơi đã được xác định là một trong những nguồn năng lượng quan trọng trong định hướng phát triển hệ thống điện quốc gia. Theo định hướng quy hoạch dài hạn, quy mô điện gió ngoài khơi có thể đạt gần 140 GW vào năm 2050. Đây là nguồn tài nguyên năng lượng mới, có tiềm năng rất lớn, góp phần thực hiện mục tiêu phát thải ròng bằng 0 (Net Zero) của Việt Nam.

“Năng lượng tái tạo từ biển, đặc biệt là điện gió ngoài khơi, đang mở ra một không gian phát triển mới cho kinh tế biển, đồng thời tạo thêm động lực thúc đẩy tăng trưởng xanh”, TS. Dư Văn Toán nhấn mạnh.

Theo TS. Dư Văn Toán, Việt Nam đang có những lợi thế rất lớn, bao gồm cả các nguồn tài nguyên truyền thống và những nguồn tài nguyên mới. Nếu biết kết hợp khai thác hiệu quả các nguồn lợi hải sản, diêm nghiệp, dịch vụ hàng hải, cảng biển với phát triển năng lượng tái tạo, du lịch biển và nuôi trồng thủy sản, hoàn toàn có thể tạo ra những động lực tăng trưởng mới cho kinh tế biển.

“Quan trọng hơn, việc phát huy đồng thời các lợi thế này sẽ góp phần mở rộng không gian phát triển, nâng cao giá trị các hoạt động kinh tế và dịch vụ biển, qua đó thúc đẩy tăng trưởng xanh và phát triển kinh tế biển bền vững trong thời gian tới”, TS. Dư Văn Toán chỉ ra.

Trao đổi về tư duy phát triển kinh tế biển trong bối cảnh yêu cầu tăng trưởng xanh ngày càng rõ nét TS. Dư Văn Toán cho rằng, trong Nghị quyết số 36-NQ/TW ngày 22/10/2018 về Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 và gần đây là Nghị quyết số 20-NQ/TW ngày 28/7/2026 về xây dựng và phát triển Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh, vấn đề phát triển kinh tế biển bền vững đều được quan tâm, chú trọng. Trong đó, tăng trưởng xanh là mục tiêu được ưu tiên.

“Nếu như trước đây, chúng ta chủ yếu tập trung vào khai thác tài nguyên biển thì hiện nay, xu hướng phát triển đã chuyển sang gắn khai thác với bảo vệ môi trường, bảo vệ các hệ sinh thái, di sản thiên nhiên và di sản văn hóa”, TS. Dư Văn Toán cho hay.

Phát triển kinh tế nói chung, cả trên đất liền và trên biển, đều phải gắn với bảo vệ môi trường và các hệ sinh thái quan trọng. Trong đó, đối với môi trường biển, cần đặc biệt quan tâm đến những hệ sinh thái đặc thù như rạn san hô, cỏ biển, rừng ngập mặn hay các hệ sinh thái bãi ngầm.

Một vấn đề khác là trước đây, hoạt động kinh tế biển chủ yếu được tổ chức theo từng ngành riêng lẻ, chẳng hạn như khai thác thủy sản, dịch vụ hàng hải hoặc một số hoạt động khai thác tài nguyên khác. Tuy nhiên, hiện nay, trên cùng một đơn vị không gian biển, chúng ta hoàn toàn có thể tích hợp nhiều hoạt động kinh tế khác nhau.

Đối với không gian biển, có thể nói đây là không gian đa tầng, đa lớp. Hiện nay, nhiều hoạt động kinh tế đã diễn ra ở các tầng không gian khác nhau. Chẳng hạn, ngành dầu khí khai thác tài nguyên dưới đáy biển; hoạt động đánh bắt thủy sản diễn ra trong môi trường nước biển; khai thác khoáng sản, cát phục vụ san lấp diễn ra ở khu vực đáy biển; còn trên mặt biển là hoạt động của tàu thuyền và các dịch vụ hàng hải.

“Nếu xét trên cùng một đơn vị không gian, chúng ta có thể thấy phía trên mặt biển, trong tầng khí quyển, có thể khai thác các nguồn năng lượng từ gió và mặt trời. Trên mặt biển có thể khai thác năng lượng sóng, đồng thời phát triển các dịch vụ truyền thống như hàng hải, vận tải biển và đánh bắt thủy sản. Ở những tầng sâu hơn, có thể bố trí các công trình phục vụ nuôi biển, phát triển các hệ sinh thái san hô, rạn nhân tạo và nhiều hoạt động kinh tế khác”, TS. Dư Văn Toán nêu rõ.

Trong một không gian trên mặt biển xuống đến đáy biển, có thể tích hợp rất nhiều hoạt động kinh tế. Đây chính là cách tiếp cận phát triển kinh tế biển đa tầng, đa lớp, sử dụng tổng hợp không gian biển.

Khai mở giá trị mới từ không gian biển

TS. Dư Văn Toán phân tích thêm, tư duy quy hoạch và phát triển kinh tế biển cần chuyển sang hướng tích hợp. Nghĩa là trên cùng một không gian có thể phát triển nhiều ngành nghề, nhiều hoạt động kinh tế ở các tầng khí quyển, mặt biển, trong lòng biển và dưới đáy biển khác nhau. Cách tiếp cận đó giúp khai thác hiệu quả hơn tiềm năng và giá trị của không gian biển.

Bên cạnh đó, sự phát triển của khoa học, công nghệ cũng đang mở ra những khả năng mới. Hiện nay, các công nghệ tự hành, thiết bị bay không người lái (UAV), thiết bị tự hành dưới nước, robot hoạt động dưới đáy biển, cùng với trí tuệ nhân tạo (AI), đang ngày càng được ứng dụng rộng rãi.

Những công nghệ này có thể giúp phát triển thêm các ngành nghề mới, khai thác và sử dụng hiệu quả hơn tài nguyên cũng như không gian biển.

“Chẳng hạn, tại một công trình điện gió ngoài khơi, ngoài việc khai thác năng lượng gió ở phía trên, trong tương lai, với những tiến bộ công nghệ, người ta còn có thể nghiên cứu bố trí các trung tâm dữ liệu ở khu vực dưới biển, gần chân công trình. Bởi các trung tâm dữ liệu thường có nhu cầu rất lớn về làm mát, trong khi môi trường nước biển có thể tạo điều kiện thuận lợi cho việc ứng dụng những giải pháp công nghệ làm mát phù hợp”, TS. Dư Văn Toán chia sẻ.

Như vậy, trên cùng một không gian của công trình điện gió, có thể phát triển thêm những hoạt động kinh tế mới. Đây cũng là một hướng phát triển rất đáng quan tâm trong tương lai.

Ngoài ra, công tác quản lý và quy hoạch không gian biển cũng cần thay đổi thông qua việc ứng dụng các công nghệ mới trong điều tra, khảo sát, đo đạc, khai thác tài nguyên và giám sát môi trường biển.

Việc ứng dụng các công nghệ này sẽ giúp hình thành những nền tảng dữ liệu mới, đồng thời kết nối với hệ thống dữ liệu đã có từ trước. Qua đó, có thể tích hợp dữ liệu truyền thống với dữ liệu thế hệ mới, hình thành các chuỗi dữ liệu liên tục, phục vụ công tác nghiên cứu, quản lý và quy hoạch.

Theo TS. Dư Văn Toán, trên cơ sở đó, các quy hoạch phát triển kinh tế biển có thể được cập nhật thường xuyên, liên tục, phù hợp với sự thay đổi của điều kiện tự nhiên, khả năng khai thác, cũng như sự xuất hiện của những nguồn tài nguyên và công nghệ mới. Điều này sẽ giúp khai thác, sử dụng tài nguyên biển hiệu quả hơn và phục vụ tốt hơn mục tiêu phát triển bền vững.

“Đặc biệt, tất cả những hoạt động phát triển kinh tế biển đều cần hướng tới mục tiêu giảm phát thải carbon, giảm chất thải rắn, nước thải và hạn chế tối đa các tác động tiêu cực đến môi trường biển”, TS. Dư Văn Toán chỉ ra.

Những tiến bộ về khoa học, công nghệ, cùng với các phương thức quản trị và quy hoạch mới, cần được lồng ghép đồng bộ trong quá trình phát triển kinh tế biển. Qua đó, không chỉ nâng cao giá trị khai thác tài nguyên và không gian biển mà còn bảo đảm các hoạt động kinh tế ngày càng hướng tới mục tiêu tăng trưởng xanh và phát triển bền vững.

Có thể thấy, phát huy lợi thế biển trong hành trình tăng trưởng xanh không chỉ dừng lại ở việc khai thác hiệu quả các nguồn tài nguyên sẵn có mà còn đòi hỏi sự đổi mới trong tư duy phát triển, phương thức quản lý và ứng dụng khoa học, công nghệ.

Khi các ngành kinh tế biển được tổ chức theo hướng tích hợp, sử dụng hiệu quả không gian và gắn với bảo vệ môi trường, những tiềm năng, lợi thế sẽ từng bước được chuyển hóa thành giá trị kinh tế bền vững.

Đây cũng là cơ sở quan trọng để Việt Nam hình thành những động lực tăng trưởng mới, nâng cao sức cạnh tranh của kinh tế biển và tiến gần hơn tới mục tiêu trở thành quốc gia biển mạnh, phát triển bền vững.

Phát triển kinh tế biển đa tầng, tích hợp năng lượng tái tạo, nuôi biển và công nghệ hiện đại đang mở ra dư địa mới cho tăng trưởng xanh tại Việt Nam.