Con đường để doanh nghiệp khởi nghiệp vươn mình thành 'ông lớn'

Phong trào khởi nghiệp ở Việt Nam đang bùng nổ nhưng không ít startup “sớm nở tối tàn”, chỉ tồn tại trong vòng đời rất ngắn. Vậy đâu là con đường để doanh nghiệp khởi nghiệp có thể “sống khỏe” và vươn tầm thành những “ông lớn”? Để làm rõ hơn những trở ngại, thách thức và cả hướng đi giúp doanh nghiệp khởi nghiệp phát triển bền vững, phóng viên Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với bà Nguyễn Phi Vân, Chủ tịch Hiệp hội Đầu tư thiên thần Đông Nam Á.

Hệ luỵ từ những thất bại sớm của startup

- Thưa bà, bà đánh giá như thế nào về tình trạng nhiều doanh nghiệp khởi nghiệp tại Việt Nam có vòng đời rất ngắn, khiến phong trào khởi nghiệp tuy sôi động nhưng lại thiếu chiều sâu và tính bền vững?

Bà Nguyễn Phi Vân: Thực tế này không chỉ diễn ra ở Việt Nam mà là bức tranh chung của khởi nghiệp trên toàn cầu. Theo số liệu từ CB Insights (Mỹ), một trong những hãng nghiên cứu dữ liệu uy tín trên thế giới, 97% công ty khởi nghiệp thất bại ngay trong năm đầu tiên. Chỉ 3% startup có thể duy trì qua năm thứ hai và thành công trong thực tế.

Việc quá nhiều doanh nghiệp khởi nghiệp (startup) thất bại sẽ kéo theo nhiều hệ luỵ. Đầu tiên là gây tổn thất tài chính và lãng phí nguồn lực. Khi một doanh nghiệp thất bại, không chỉ nhà sáng lập mất vốn mà các nhà đầu tư thiên thần, quỹ đầu tư mạo hiểm cũng mất niềm tin và nguồn lực. Điều này khiến dòng vốn chảy vào lĩnh vực khởi nghiệp có xu hướng co hẹp, gây lãng phí nguồn lực xã hội.

Sự thất bại liên tiếp của các startup khiến tinh thần khởi nghiệp của giới trẻ và cộng đồng khởi nghiệp bị dao động. Không ít bạn trẻ chùn bước, ngần ngại mạo hiểm, hoặc rơi vào tâm lý hoài nghi hệ sinh thái khởi nghiệp trong nước.

Các nhà đầu tư trong và ngoài nước cũng sẽ cân nhắc kỹ hơn khi rót vốn vào startup tại Việt Nam, đặc biệt nếu những thất bại không minh bạch hoặc không có báo cáo tài chính, quản trị rõ ràng. Hệ sinh thái thiếu sự minh bạch cũng làm giảm sức hút của thị trường Việt Nam trong mắt nhà đầu tư quốc tế. Việc các doanh nghiệp khởi nghiệp thất bại còn có thể gây ra tình trạng nguồn nhân lực bị phân tán, tác động tiêu cực tới chính sách hỗ trợ khởi nghiệp.

Ưu tiên việc tạo ra giá trị hơn là gọi vốn

- Vậy những nguyên nhân chủ yếu nào đang cản trở khả năng tồn tại và phát triển lâu dài của các startup Việt, đặc biệt trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu và sự thay đổi nhanh chóng của công nghệ số?

Bà Nguyễn Phi Vân: Điểm nghẽn lớn nhất là thiếu tư duy toàn cầu từ sớm. Trong khi startup nước ngoài ngay từ đầu đã nghĩ đến thị trường quốc tế, thì phần lớn startup Việt Nam mới chỉ tập trung trong nước. Điều này khiến họ dễ bị động trước các xu hướng công nghệ, mô hình kinh doanh mới, và áp lực cạnh tranh từ doanh nghiệp nước ngoài.

Một trở ngại rất lớn khác chính là thiếu vốn và kỹ năng quản lý tài chính. Theo báo cáo tổng hợp từ CB Insights (2024), một tổ chức phân tích dữ liệu startup uy tín toàn cầu có đến 38% startup thất bại vì cạn kiệt nguồn vốn. Điều đáng nói là nhiều nhà sáng lập chưa xây dựng được mô hình tài chính vững chắc, dẫn đến chi tiêu không kiểm soát, phụ thuộc quá nhiều vào gọi vốn bên ngoài mà không có lộ trình dòng tiền rõ ràng. Khi không gọi được vòng vốn tiếp theo, họ dễ dàng rơi vào tình trạng “chết yểu”.

Ngoài ra, khả năng chuyển đổi số yếu cũng là một điểm yếu lớn. Điều này khiến nhiều doanh nghiệp không bắt kịp xu hướng, đặc biệt là trong lĩnh vực công nghệ tài chính, thương mại điện tử, hay sản xuất thông minh.

Và cuối cùng, tôi muốn nhấn mạnh tới thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao. Nhiều sáng lập viên giỏi kỹ thuật nhưng lại yếu về điều hành; người làm sản phẩm thì không giỏi về marketing; đội ngũ thiếu kỹ năng mềm lẫn khả năng hợp tác. Đây đều là những điều kiện tiên quyết để tạo nên những startup “bền gốc, vững rễ”.

- Từ kinh nghiệm hỗ trợ cộng đồng khởi nghiệp của mình, bà có thể chia sẻ những giải pháp thiết thực nào để giúp các doanh nghiệp khởi nghiệp tại Việt Nam nâng cao năng lực nội tại, từng bước “sống khỏe”, phát triển bền vững và vươn mình thành những thương hiệu lớn?

Bà Nguyễn Phi Vân: Tôi cho rằng muốn thành công, startup không cần nhanh, mà cần đúng.

Thứ nhất, cần có tư duy nền tảng đúng. Doanh nghiệp không nên bắt đầu bằng việc hỏi “Tôi sẽ gọi bao nhiêu vốn?”, mà hãy hỏi “Tôi đang giải quyết vấn đề gì? Có bao nhiêu người cần giải pháp này?”. Khi bạn tạo ra giá trị thực, vốn và nhà đầu tư sẽ tự tìm đến.

Thứ hai, cần xây dựng hệ sinh thái hỗ trợ mạnh mẽ hơn. Nhà nước nên tạo điều kiện về chính sách, thuế, đào tạo, quỹ đầu tư khởi nghiệp. Song song đó, cần kết nối doanh nghiệp lớn với startup, tạo điều kiện để startup được tham gia vào các dự án thực tế.

Thứ ba, phát triển đội ngũ nhân sự chiến lược. Tôi luôn khuyên các startup nên đầu tư vào đào tạo kỹ năng điều hành, tư duy lãnh đạo, quản trị nhân sự, gọi vốn và đặc biệt là quản lý rủi ro. Những thứ này không mang tính nóng hổi như công nghệ, nhưng lại là xương sống giúp startup vượt sóng.

Thứ tư, cần liên kết quốc tế. Các bạn trẻ Việt Nam có rất nhiều ý tưởng tốt, nhưng thiếu người dẫn đường và thiếu cơ hội tiếp cận thị trường toàn cầu. Do đó, cần có thêm các chương trình kết nối startup Việt với các quỹ đầu tư, trung tâm đổi mới sáng tạo ở Hoa Kỳ, Singapore, Thái Lan, Hàn Quốc..

Xin cảm ơn bà!

Việt Nam có hơn 3.000 doanh nghiệp khởi nghiệp; hơn 140 trường đại học, viện nghiên cứu tổ chức hoạt động khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo với các vườn ươm, trung tâm, câu lạc bộ hỗ trợ khởi nghiệp.

Hệ sinh thái ở các địa phương như Đà Nẵng, Hải Phòng, Quảng Nam, Nghệ An, Bình Dương… có tiềm năng phát triển lớn, cần được chú trọng với mục tiêu nâng cao số lượng, chất lượng khởi nghiệp đổi mới sáng tạo, cải thiện môi trường kinh doanh, lọt tốp các hệ sinh thái khởi nghiệp trên toàn cầu.

Việc hình thành các trung tâm đổi mới sáng tạo trên cả nước đã góp phần tạo bệ đỡ cho các doanh nghiệp khởi nghiệp phát triển. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng, Việt Nam cần kiến tạo cũng như thực thi chính sách nhanh hơn, hiệu quả hơn và đặc biệt bám sát nhu cầu của startup. Đặc biệt sau một giai đoạn khó khăn vì đại dịch, các doanh nghiệp khởi nghiệp đều đã bị tổn thương.