Chuyển đổi xanh: ‘Tấm vé’ giữ thị trường xuất khẩu nông sản

Tại Diễn đàn "Năng lượng và môi trường thế giới - Việt Nam 2026" do VCCI tổ chức, ông Đỗ Hà Nam, Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng Giám đốc Công ty CP Tập đoàn Intimex, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) chia sẻ, chuyển đổi xanh không chỉ là yêu cầu để đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế mà đang trở thành lợi thế cạnh tranh mới của doanh nghiệp xuất khẩu. Với ngành nông sản, quá trình này phải bắt đầu từ vùng nguyên liệu, xuyên suốt đến chế biến, logistics và thị trường.

Từ sức ép tiêu chuẩn xanh đến cơ hội nâng tầm nông sản Việt

Theo ông Đỗ Hà Nam, Việt Nam đang sở hữu lợi thế lớn khi là một trong những quốc gia có nền nông nghiệp phát triển hàng đầu thế giới. Trong bối cảnh thương mại toàn cầu chuyển mạnh sang phát triển bền vững, những yêu cầu mới về phát thải, truy xuất nguồn gốc hay bảo vệ rừng không chỉ tạo áp lực mà còn mở ra cơ hội cho doanh nghiệp xuất khẩu.

Ông Nam cho biết trước đây, khách hàng quốc tế chủ yếu quan tâm đến chất lượng sản phẩm, giá cả và thời gian giao hàng. Tuy nhiên, hiện nay các tiêu chí đánh giá đã thay đổi đáng kể.

"Năng lực cạnh tranh không còn được quyết định chỉ bởi giá thành và quy mô sản xuất mà còn bởi mức độ xanh của toàn bộ chuỗi giá trị".

Bên cạnh đó, doanh nghiệp xác định chuyển đổi xanh không phải là áp lực ngắn hạn mà là xu hướng tất yếu của thương mại quốc tế. Doanh nghiệp nào chuyển đổi sớm sẽ có lợi thế cạnh tranh và giữ được thị trường xuất khẩu.

Một trong những nội dung được ông Nam nhấn mạnh là việc đáp ứng Quy định chống mất rừng của Liên minh châu Âu (EUDR). Intimex đã xây dựng chuỗi cung ứng bền vững thông qua việc áp dụng nhiều tiêu chuẩn quốc tế như Rainforest Alliance, 4C, BRC, ISO 22000, đồng thời triển khai hệ thống truy xuất nguồn gốc nhằm đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe của các thị trường nhập khẩu.

Theo ông, Việt Nam hiện có khoảng 710.000 ha cà phê nhưng diện tích liên quan đến khu vực có nguy cơ phá rừng rất nhỏ. Đây là lợi thế giúp cà phê Việt Nam đáp ứng tốt quy định mới của châu Âu.

"Khi thế giới yêu cầu chuyển đổi xanh thì ngành cà phê Việt Nam lại có thêm cơ hội. Những lô hàng đáp ứng EUDR được cộng thêm giá trị và Việt Nam đang có nhiều lợi thế hơn so với một số quốc gia cạnh tranh".

Ông Nam nhận định việc nhiều nước xuất khẩu cà phê còn gặp khó khăn trong việc đáp ứng các yêu cầu về truy xuất nguồn gốc sẽ giúp Việt Nam gia tăng thị phần tại thị trường châu Âu trong thời gian tới.

Doanh nghiệp cần "luật chơi" rõ ràng để đầu tư dài hạn

Để biến chuyển đổi xanh thành lợi thế cạnh tranh, Intimex đã triển khai đồng thời nhiều giải pháp trên toàn chuỗi giá trị. Theo ông Đỗ Hà Nam, thay vì chỉ tập trung vào nhà máy, doanh nghiệp bắt đầu từ vùng nguyên liệu. Hiện Intimex đang hợp tác với khoảng 45.000 hộ nông dân, phát triển gần 73.000 ha cà phê bền vững với sản lượng khoảng 300.000 tấn mỗi năm.

Ở khâu chế biến, doanh nghiệp đã chuyển đổi nhiên liệu cho hệ thống lò hơi từ than sang sinh khối (biomass), tận dụng bã cà phê, viên nén trấu và các phụ phẩm nông nghiệp làm nhiên liệu. Mô hình này vừa giảm đáng kể phát thải khí nhà kính, vừa nâng cao hiệu quả kinh tế và cải thiện môi trường sản xuất.

Bên cạnh đó, Intimex cũng đầu tư các nhà máy sản xuất viên nén trấu từ phụ phẩm xay xát lúa gạo để phục vụ sản xuất năng lượng sinh khối và xuất khẩu. Theo ông Nam, việc nâng giá trị phụ phẩm nông nghiệp không chỉ giảm chất thải mà còn tạo thêm nguồn thu mới cho doanh nghiệp.

Hơn 20 nhà máy chế biến nông sản của Intimex hiện đều đã lắp đặt hệ thống điện mặt trời áp mái nhằm giảm chi phí năng lượng. Trong lĩnh vực logistics, doanh nghiệp hợp tác với đơn vị vận tải sử dụng phương tiện đạt tiêu chuẩn khí thải Euro 5 và hướng tới Net Zero để giảm phát thải trong toàn bộ chuỗi vận chuyển.

"Nếu chúng tôi không chuyển đổi xanh thì sẽ bị loại khỏi cuộc chơi. Các doanh nghiệp FDI đang đi rất nhanh và nếu doanh nghiệp Việt Nam chậm lại thì sẽ mất thị trường".

Theo ông Nam, quá trình chuyển đổi xanh của doanh nghiệp hiện cũng nhận được sự hỗ trợ tích cực từ nhiều tổ chức quốc tế như GIZ, IDH, JICA cũng như chương trình kiểm kê khí nhà kính do Chính phủ Đan Mạch hỗ trợ.

Tuy nhiên, từ thực tiễn triển khai, lãnh đạo Intimex cho rằng doanh nghiệp vẫn đang thiếu một hành lang chính sách đủ rõ ràng để yên tâm đầu tư dài hạn.

Ông đề xuất Chính phủ sớm hoàn thiện các hướng dẫn thống nhất về kiểm kê khí nhà kính, phương pháp đo lường phát thải, cơ chế xác nhận kết quả giảm phát thải và lộ trình vận hành thị trường carbon.

"Chúng tôi không mong Nhà nước làm thay doanh nghiệp, mà mong có một 'luật chơi' rõ ràng để mạnh dạn đầu tư. Khi mỗi tấn CO₂ giảm được đều được đo lường, ghi nhận và tạo ra giá trị kinh tế thì doanh nghiệp sẽ chuyển đổi nhanh hơn".

Ngoài ra, ông cũng kiến nghị sớm hoàn thiện cơ chế tín dụng xanh với tiêu chí thống nhất để doanh nghiệp có thể tiếp cận nguồn vốn ưu đãi thuận lợi hơn. Theo ông, nhiều doanh nghiệp đã đáp ứng hàng loạt tiêu chuẩn quốc tế về ESG, truy xuất nguồn gốc và phát triển bền vững nhưng vẫn gặp khó khi tiếp cận các gói tín dụng xanh do thiếu hướng dẫn cụ thể.

Khép lại phần chia sẻ, ông Đỗ Hà Nam cho rằng quá trình chuyển đổi xanh chỉ có thể thành công khi có sự đồng hành của bốn chủ thể gồm Chính phủ, chính quyền địa phương, doanh nghiệp và các tổ chức quốc tế. Chính phủ tạo hành lang chính sách; địa phương phát triển vùng nguyên liệu bền vững; doanh nghiệp đầu tư công nghệ; còn các tổ chức quốc tế hỗ trợ về tài chính, công nghệ và thị trường.

"Khi bốn bên cùng đồng hành, Net Zero sẽ không còn là thách thức mà sẽ trở thành lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp và của cả ngành nông nghiệp Việt Nam trên thị trường quốc tế".

Để doanh nghiệp đẩy nhanh quá trình chuyển đổi xanh và nâng cao năng lực cạnh tranh, cần tập trung vào bốn nhóm giải pháp: Hoàn thiện khung chính sách, sớm ban hành hướng dẫn về kiểm kê khí nhà kính, thị trường carbon và cơ chế xác nhận giảm phát thải. Khơi thông tín dụng xanh, xây dựng bộ tiêu chí thống nhất để doanh nghiệp dễ tiếp cận nguồn vốn ưu đãi. Đẩy mạnh hợp tác quốc tế, hỗ trợ chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực và chia sẻ kinh nghiệm về ESG, kinh tế tuần hoàn. Phối hợp đồng bộ giữa Chính phủ, địa phương, doanh nghiệp, tổ chức quốc tế, hình thành hệ sinh thái chuyển đổi xanh bền vững.