Chuyển đổi giao thông xanh: Lối thoát cho Hà Nội trước vòng xoáy ô nhiễm

Chuyển đổi phương tiện - "chìa khóa" giảm phát thải

Thủ tướng Phạm Minh Chính vừa ký ban hành Chỉ thị số 20/CT-TTg, yêu cầu TP. Hà Nội thực hiện các biện pháp để tổ chức, cá nhân chuyển đổi phương tiện, lộ trình đến ngày 1/7/2026 không có xe mô tô, xe gắn máy sử dụng nhiên liệu hóa thạch (xe chạy bằng xăng, dầu) lưu thông trong vành đai 1.

Ngoài việc cấm xe máy xăng từ ngày 1/7/2026, Thủ tướng cũng yêu cầu Hà Nội từ ngày 1/1/2028 không có xe mô tô, xe gắn máy, hạn chế ô tô cá nhân sử dụng nhiên liệu hóa thạch lưu thông trong đường vành đai 1, vành đai 2 và từ năm 2030 tiếp tục mở rộng thực hiện trong đường vành đai 3.

Theo ông Hoàng Dương Tùng, Chủ tịch Mạng lưới Không khí sạch Việt Nam, ô nhiễm không khí tại Hà Nội không chỉ là vấn đề môi trường mà đã trở thành bài toán sống còn về sức khỏe cộng đồng.

"Chúng ta đang chứng kiến chỉ số AQI chạm ngưỡng đỏ, tím, thậm chí nâu trong nhiều tháng, đặc biệt là giai đoạn mùa đông từ tháng 10 đến tháng 4 năm sau", ông Tùng nói và lo ngại xu hướng ô nhiễm có dấu hiệu gia tăng theo thời gian thay vì cải thiện.

Trong bối cảnh đó, vị chuyên gia đánh giá cao tinh thần quyết liệt của Chỉ thị 20/CT-TTg ngày 2/7/2025 của Thủ tướng Chính phủ với các mục tiêu cụ thể về kiểm soát ô nhiễm không khí, nước thải, chất thải rắn và giao thông.

Theo ông, nguyên nhân lớn nhất gây ô nhiễm tại các đô thị như Hà Nội đến từ phương tiện giao thông chạy bằng nhiên liệu hóa thạch, tương tự như nhiều thành phố lớn trên thế giới từng đối mặt. "Chúng ta cần hành động quyết liệt như tinh thần Chỉ thị 20", ông nói.

Từ kinh nghiệm quốc tế, Chủ tịch Mạng lưới Không khí sạch Việt Nam dẫn ví dụ điển hình là Bắc Kinh (Trung Quốc), nơi từng được xem là một trong những thành phố ô nhiễm nhất thế giới nhưng đã nhanh chóng cải thiện chất lượng không khí bằng các biện pháp quyết liệt: chuyển đổi toàn bộ xe buýt sang xe điện trong 1-2 năm, triển khai vùng phát thải thấp trong đô thị, cấm lưu hành các phương tiện chạy xăng dầu trong một số khu vực.

"Ở châu Âu, hiện có hơn 300 vùng phát thải thấp được thiết lập. Cơ chế này chỉ cho phép các phương tiện xanh lưu thông, còn xe chạy nhiên liệu hóa thạch bị hạn chế nghiêm ngặt", ông Tùng dẫn chứng.

Tuy nhiên, ông cũng lưu ý việc chuyển đổi không thể đơn thuần chỉ dựa vào hỗ trợ tài chính. Như Indonesia từng thất bại khi chỉ hỗ trợ mua xe điện mà không kèm cấm các phương tiện cũ. Kinh nghiệm thành công là phải vừa hỗ trợ, vừa cấm, vừa thúc đẩy phương tiện công cộng.

Tại Việt Nam, ông Tùng ghi nhận việc Hà Nội đã có những bước đi đầu tiên sau Chỉ thị 20 như thành lập Ban tư vấn chuyên trách và đề xuất triển khai vùng phát thải thấp trong nội đô. Tuy vậy, ông khuyến nghị cần có chính sách hỗ trợ rõ ràng, công bố sớm, công khai, minh bạch, bao gồm cả phát triển trạm sạc, mở rộng mạng lưới giao thông công cộng, ưu đãi đổi xe, tránh tạo rào cản cho người dân.

"Người dân ủng hộ vì điều này liên quan trực tiếp đến sức khỏe gia đình họ. Nhưng nếu hạ tầng không sẵn sàng thì chuyển đổi sẽ chậm", ông nói.

Giảm thiểu ô nhiễm, vì sức khoẻ người dân Thủ đô

Theo PGS.TS Nguyễn Văn Sơn, Phó Viện trưởng Viện Sức khỏe nghề nghiệp và Môi trường, Bộ Y tế cảnh báo, ô nhiễm môi trường, đặc biệt là bụi mịn PM2.5 đang gây ảnh hưởng nghiêm trọng tới sức khỏe cộng đồng. Bụi mịn có thể xâm nhập sâu vào phổi, gây bệnh hen, viêm phế quản, ảnh hưởng đến người cao tuổi, trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai. Ngoài ra, các chất ô nhiễm còn tác động đến hệ tim mạch, miễn dịch, thần kinh và làn da.

"Tình trạng này làm quá tải bệnh viện, giảm năng suất lao động và gây tổn thất kinh tế - xã hội", ông Sơn cảnh báo. 

Theo ông Sơn, để giảm thiểu tác động, Bộ Y tế đã đưa ra các khuyến cáo phòng tránh, bao gồm: Theo dõi chất lượng không khí hàng ngày, đeo khẩu trang đạt chuẩn khi ra ngoài trời; thay thế bếp than, củi bằng bếp từ, bếp điện; trồng cây xanh, cải thiện môi trường trong nhà; khám sức khỏe định kỳ, đặc biệt với người có bệnh nền.

Nhấn mạnh vai trò quan trọng của hành vi cá nhân trong bảo vệ không khí, ông Hoàng Dương Tùng cho rằng, những hành động như tắt máy khi dừng xe lâu, lựa chọn phương tiện xanh, thay đổi thói quen di chuyển... đều đóng góp thiết thực.

"Sự thay đổi phải đến từ mỗi người dân. Từng hành động nhỏ sẽ góp phần tạo nên sự thay đổi lớn", ông Tùng chia sẻ.

Vị chuyên gia cũng chỉ ra điểm nghẽn hiện nay là thói quen sử dụng xe máy quá phổ biến và hạ tầng giao thông công cộng chưa đáp ứng kỳ vọng. "Nếu không có sự đồng bộ, chuyển đổi xanh sẽ không đạt hiệu quả, thậm chí làm tăng bất bình đẳng tiếp cận trong xã hội", ông nói thêm.

Từ năm 2017, Hà Nội đã đặt ra lộ trình từng bước hạn chế hoạt động của xe máy ở một số khu vực và dừng hoạt động xe máy ở các quận cũ vào năm 2030 (Nghị quyết số 04 được HĐND TP. Hà Nội thông qua ngày 4/7/2017).

Theo thống kê, đến hết năm 2024 Hà Nội có trên 9,2 triệu phương tiện các loại đang hoạt động trên địa bàn (chưa bao gồm xe của cơ quan trung ương). Trong đó thành phố đang quản lý hơn 8 triệu phương tiện, gồm 1,1 triệu ô tô và trên 6,9 triệu xe máy. Ngoài ra, còn có khoảng 1,2 triệu ô tô, xe máy cá nhân từ các tỉnh, thành phố khác lưu thông trên địa bàn.

Tốc độ gia tăng phương tiện của Hà Nội nói chung khoảng 4-5%/năm, gấp từ 11-17 lần tốc độ mở rộng đường sá. Đặc biệt, ô tô cá nhân đang tăng khoảng 10%/năm, cao gấp hơn 30 lần tốc độ gia tăng đất dành cho giao thông. Hoạt động giao thông với lượng phương tiện chạy bằng xăng dầu lớn là một trong 5 nguồn gây ô nhiễm không khí ở Hà Nội.