Cải thiện vị trí của công nghiệp điện tử Việt Nam trong chuỗi cung ứng

Theo báo cáo thường niên kinh tế Việt Nam 2021, ngành công nghiệp điện tử có vai trò quan trọng đối với kinh tế và xã hội của Việt Nam khi tạo ra số lượng việc làm lớn thứ 3 sau ngành dệt may và da giày, đem lại nguồn thu cho người lao động và ngân sách nhà nước. Đáng nói, từ năm 2012, công nghiệp điện tử là ngành đứng đầu về kim ngạch xuất khẩu và thu hút một lượng đáng kể nguồn vốn FDI.

TS. Vũ Thanh Hương - Khoa Kinh tế Quốc tế, Đại học Quốc gia Hà Nội - cho biết, so với các nước trên thế giới, công nghiệp điện tử Việt Nam có nhiều lợi thế so sánh. Năm 2020, Việt Nam đứng thứ 5 trên thế giới về lợi thế so sánh, lợi thế này luôn tăng và tăng cao trong cả giai đoạn 2010-2020.

Trong ngành công nghiệp điện tử, có một số phân ngành Việt Nam có lợi thế so sánh rất cao, thậm chí cao nhất thế giới, như điện thoại, micro và loa. Một số phân ngành khác có lợi thế so sánh tương đối cao như động cơ/máy phát điện, thiết bị phát sóng và dây cáp điện. Tuy nhiên, nếu đặt trong bối cảnh so sánh về độ phức tạp của sản phẩm thì những sản phẩm điện tử có lợi thế so sánh cao của Việt Nam độ phức tạp thấp. Điều đó phần nào phản ánh trình độ công nghệ, mức độ chuyên môn hoá không cao và có thể dễ dàng thay thế bởi quốc gia khác.

Ngành công nghiệp điện tử có đóng góp quan trọng trong nền kinh tế

Cũng theo TS. Vũ Thanh Hương, sự tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu của công nghiệp điện tử Việt Nam khá cao, cao nhất có thể lên tới 87%. Dù vậy, tỷ lệ nội địa hóa lại thấp, chỉ khoảng 5-10% và sự “lấn át” của doanh nghiệp FDI trong chuỗi cung ứng khi chiếm tới 95% tổng kim ngạch xuất khẩu trong năm 2020 là điểm trừ của ngành. Việc doanh nghiệp FDI chiếm vị trí dẫn dắt trong xuất khẩu sản phẩm điện tử được chỉ ra là do doanh nghiệp Việt Nam chưa đáp ứng được yêu cầu rất cao về tiêu chuẩn của chuỗi sản xuất toàn cầu; chất lượng nguồn nhân lực thấp; doanh nghiệp toàn cầu thường có tập quán kinh doanh lựa chọn doanh nghiệp cung ứng quen thuộc hoặc cùng quốc tịch với họ. Hơn nữa, Việt Nam vẫn phải phụ thuộc rất nhiều vào nhập khẩu vật liệu cơ bản như thép chế tạo, nhựa và chất dẻo,...

Mặt khác, tỷ trọng sản phẩm điện tử xuất khẩu của Việt Nam được sử dụng như đầu vào cho quá trình chế xuất tại nước ngoài, tức là sự tham gia vào phần thượng nguồn lại có xu hướng giảm. Và, chỉ số tham gia vào chuỗi cung ứng điện tử thế giới không khác biệt, thậm chí nhỉnh hơn so với một số quốc gia nhưng vị thế thì rất thấp.

Như vậy, nếu nhìn vào sự tham gia của ngành công nghiệp điện tử Việt Nam vào chuỗi giá trị, có thể thấy sự tham gia của Việt Nam vào “thượng nguồn”, tức là phần giá trị nội địa mà Việt Nam xuất khẩu ra nước ngoài để được nước ngoài sử dụng để sản xuất còn thấp. Đây là nút thắt cần tháo gỡ để công nghiệp điện tử Việt Nam phát triển bền vững, đem lại giá trị gia tăng cao hơn nữa.

Để làm được điều này, theo một số chuyên gia, Việt Nam cần kịp thời điều chỉnh chính sách hỗ trợ doanh nghiệp. Ưu tiên thu hút đầu tư vào những lĩnh vực có công nghệ tiên tiến, bền vững, có sức lan tỏa, tạo cơ hội cho doanh nghiệp Việt Nam tham gia nhiều hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Với nguồn vốn FDI, tập trung thu hút đầu tư nước ngoài trong lĩnh vực công nghệ cao, chứa đựng nhiều tính đổi mới sáng tạo. Đồng thời, các chính sách cần chặn dòng vốn đầu tư và công nghệ chất lượng thấp, tiềm ẩn nhiều rủi ro cho môi trường kỹ thuật số và nền kinh tế số.