Bao phủ bảo hiểm xã hội: Đưa hộ kinh doanh vào ‘lưới an sinh’

Dư địa phát triển còn lớn

Khu vực hộ kinh doanh từ lâu đã giữ vai trò đặc biệt quan trọng tạo việc làm cho hàng triệu lao động, góp phần duy trì sinh kế và thúc đẩy phát triển kinh tế. Tuy nhiên, tỷ lệ tham gia bảo hiểm xã hội của khu vực kinh doanh này hiện vẫn còn rất thấp, dưới 5%.

Trong bối cảnh đó, Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, đã bổ sung quy định mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc tới chủ hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh. Đây được xem là một bước tiến quan trọng nhằm từng bước đưa khu vực lao động phi chính thức tham gia sâu hơn vào hệ thống an sinh xã hội.

Theo đó, việc mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội đối với hộ kinh doanh không chỉ giúp tăng diện bao phủ bảo hiểm xã hội mà còn góp phần bảo đảm quyền lợi lâu dài cho người lao động trong khu vực này.

Bảo hiểm Xã hội Việt Nam cho biết, Báo cáo nghiên cứu mới nhất của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) về “Mở rộng bảo hiểm xã hội đối với hộ kinh doanh ở Việt Nam: Thách thức, lựa chọn chính sách và lộ trình thực hiện” công bố tháng 3/2026 đánh giá, quy định mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc tới chủ hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh sẽ góp phần đưa Việt Nam tiến gần hơn mục tiêu bao phủ đạt tỷ lệ 60% vào năm 2030 theo tinh thần Nghị quyết số 28-NQ/TW.

Tuy nhiên, dù dư địa còn rất lớn, việc mở rộng bảo hiểm xã hội tới khu vực hộ kinh doanh vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức. Trong đó, Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) đã chỉ rõ, việc mở rộng bảo hiểm xã hội đối với hộ kinh doanh đang đối mặt với nhiều thách thức về nhận thức, thu nhập và cơ chế thực thi chính sách.

Cụ thể, khảo sát của ILO đối với 827 chủ hộ kinh doanh và cơ sở kinh doanh cá thể, nhiều chủ hộ vẫn chưa nắm rõ các quy định của pháp luật về bảo hiểm xã hội cũng như quyền lợi khi tham gia. Không ít người còn nhầm lẫn giữa bảo hiểm xã hội và bảo hiểm y tế, hoặc cho rằng các hình thức tích lũy cá nhân như gửi tiết kiệm, mua vàng hay đầu tư bất động sản có thể thay thế cho bảo hiểm xã hội.

Bên cạnh yếu tố nhận thức, đặc điểm thu nhập của hộ kinh doanh cũng là một rào cản lớn. Phần lớn các hộ kinh doanh có thu nhập phụ thuộc vào tình hình kinh doanh và biến động của thị trường, thường không ổn định và có thể thay đổi theo mùa vụ hoặc chu kỳ kinh tế. Chính sự thiếu ổn định này khiến nhiều chủ hộ lo ngại về khả năng duy trì đóng bảo hiểm xã hội trong thời gian dài. Đồng thời, một bộ phận người lao động trong khu vực này vẫn có xu hướng ưu tiên thu nhập trước mắt hơn là các quyền lợi dài hạn.

Ngoài ra, không ít hộ kinh doanh tỏ ra e ngại khi đăng ký bảo hiểm xã hội cho người lao động không phải thành viên gia đình, do lo ngại gánh nặng thủ tục hành chính và các nghĩa vụ tài chính phát sinh. Vì vậy, việc tham gia bảo hiểm xã hội trong khu vực này hiện vẫn còn hạn chế, chủ yếu tập trung vào các thành viên gia đình.

Hoàn thiện chính sách để mở rộng bao phủ 

Khảo sát của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) cũng chỉ rõ, nếu được cung cấp đầy đủ thông tin về cơ chế đóng, hưởng và các quyền lợi liên quan, hơn một nửa số chủ hộ kinh doanh sẵn sàng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, đặc biệt là nhóm phụ nữ và những người trong độ tuổi từ 25 đến 35. Điều này cho thấy công tác truyền thông chính sách, nâng cao nhận thức và niềm tin đóng vai trò là “đòn bẩy then chốt” trong việc mở rộng diện bao phủ bảo hiểm xã hội.

Trao đổi về vấn đề này với Báo Công Thương, Luật sư Nguyễn Thanh Hà - Chủ tịch Công ty SB LAW cho rằng quy định bắt buộc tham gia bảo hiểm xã hội đối với hộ kinh doanh từ ngày 1/7/2025 là một bước điều chỉnh quan trọng trong chính sách an sinh xã hội. Theo đó, quy định này không chỉ giúp mở rộng phạm vi bao phủ bảo hiểm xã hội mà còn góp phần đảm bảo quyền lợi lâu dài cho người lao động và nâng cao tính bền vững của hệ thống an sinh.

Từ góc độ pháp lý, theo Luật sư Nguyễn Thanh Hà, quy định mới cũng giúp tăng cường tính minh bạch và đồng bộ trong quản lý lao động, tạo sự công bằng giữa các loại hình doanh nghiệp và hộ kinh doanh. Tuy nhiên, việc triển khai cần có lộ trình phù hợp để đảm bảo tính khả thi, đặc biệt đối với các hộ kinh doanh nhỏ lẻ, không có bộ máy kế toán chuyên trách và có thu nhập không ổn định.

Cụ thể, cần có sự phân loại rõ ràng giữa các nhóm hộ kinh doanh để áp dụng cơ chế phù hợp. Với nhóm hộ có đăng ký kinh doanh và doanh thu ổn định, có thể tiến tới tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc theo lộ trình hợp lý. "Trong khi đó, với nhóm hộ nhỏ lẻ, không đăng ký, bảo hiểm xã hội tự nguyện vẫn là phương án khả thi hơn, đi kèm với các chính sách hỗ trợ mức đóng và tăng cường tuyên truyền" - theo Luật sư Nguyễn Thanh Hà.

Ngoài ra, khuyến nghị đưa ra đó là cần nghiên cứu các chính sách hỗ trợ chuyển tiếp cho các hộ kinh doanh nhỏ hoặc mới đăng ký tham gia bảo hiểm xã hội đơn cử như cơ chế đóng linh hoạt hoặc các chương trình hỗ trợ tài chính trong giai đoạn đầu.

Ngày 16/3/2026, Bộ Tài chính đã ban hành Quyết định số 472/QĐ-BTC về Kế hoạch triển khai thực hiện Nghị quyết số 403/NQ-CP của Chính phủ về phát triển đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội đến năm 2030. Kế hoạch này nhằm xác định rõ các chỉ tiêu, giải pháp phát triển người tham gia bảo hiểm xã hội hàng năm trong giai đoạn 2026 - 2030, đồng thời phân công cụ thể trách nhiệm cho các đơn vị liên quan.

Về mục tiêu cụ thể, Bộ Tài chính sẽ phối hợp với Bộ Nội vụ và Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương xây dựng chỉ tiêu phát triển đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội từng năm từ năm 2026 đến năm 2030, đảm bảo số người tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc đạt tỷ lệ 100% so với số người phải tham gia; số người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện năm sau cao hơn năm trước đạt từ 5% trở lên. 

Hiện, để thực hiện mục tiêu đề ra, Bộ Tài chính đã đề ra loạt giải pháp quan trọng. Trong đó, đề xuất xây dựng thể chế, cơ chế chính sách bảo hiểm xã hội để người lao động có thu nhập và tiền lương phải tham gia bảo hiểm xã hội; biện pháp bắt buộc tham gia bảo hiểm xã hội đối với những người lao động có thu nhập theo hình thức tự tạo việc làm, chủ hộ kinh doanh của hộ kinh doanh không có đăng ký kinh doanh, người lao động làm việc theo hình thức bán thời gian có thời gian làm việc dưới 1 tháng.

Theo Luật sư Nguyễn Thanh Hà, việc tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc sẽ giúp hộ kinh doanh có chế độ bảo hiểm lâu dài, đảm bảo quyền lợi khi ốm đau hoặc tai nạn lao động. Tuy nhiên, cần áp dụng cơ chế linh hoạt để vừa đảm bảo quyền lợi an sinh xã hội, vừa phù hợp với điều kiện thực tế của từng nhóm hộ; giảm thiểu thủ tục hành chính và tăng cường công tác truyền thông để các hộ kinh doanh hiểu rõ quyền lợi khi tham gia.