'Xanh hóa' ngành khai thác than: Doanh nghiệp cần thêm trợ lực

Việt Nam đã cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, kéo theo yêu cầu cấp bách phải xanh hoá các ngành công nghiệp nặng, trong đó có khai thác than. Đây không chỉ là vấn đề môi trường, mà còn là điều kiện tiên quyết để doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh, đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế ngày càng khắt khe. Tuy nhiên, thực tế cho thấy quá trình chuyển đổi này vẫn đối mặt với không ít rào cản, đòi hỏi sự quyết tâm mạnh mẽ hơn từ doanh nghiệp cũng như những chính sách hỗ trợ đồng bộ từ phía cơ quan nhà nước.

Áp lực chuyển đổi và nh ững bước đi ban đầu

Khai thác than từ lâu được xem là ngành có nguy cơ cao gây tác động đến môi trường, từ phát sinh bụi, khí thải đến nước thải công nghiệp. Những vấn đề này không chỉ ảnh hưởng tới hệ sinh thái mà còn tác động trực tiếp tới đời sống người dân tại các khu vực khai thác.

Tuy nhiên, những năm gần đây, cùng với sự phát triển của khoa học, công nghệ, nhiều doanh nghiệp trong ngành đã chủ động chuyển mình theo hướng "xanh hoá" sản xuất. Việc ứng dụng công nghệ hiện đại đang dần trở thành xu thế tất yếu, giúp kiểm soát tốt hơn các tác động môi trường, đồng thời nâng cao hiệu quả sản xuất.

Tại Công ty Than Núi Béo, công tác bảo vệ môi trường được xác định là nhiệm vụ song hành cùng hoạt động khai thác. Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, ông Phạm Bá Tước, Phó Giám đốc công ty cho biết, đơn vị đã triển khai đồng bộ nhiều giải pháp công nghệ nhằm kiểm soát ô nhiễm.

Hệ thống quan trắc môi trường được thực hiện định kỳ hàng quý, bao gồm theo dõi bụi, khí thải, tiếng ồn, chất lượng nước và môi trường đất. Các dữ liệu thu thập được giúp doanh nghiệp kịp thời điều chỉnh khi có dấu hiệu vượt ngưỡng.

Đáng chú ý, để kiểm soát bụi than, công ty đã lắp đặt ba hệ thống phun sương cao áp với tầm phun từ 100-150m tại kho bãi trung tâm. Bên cạnh đó là các biện pháp tưới nước dập bụi trên tuyến vận tải, lắp vòi phun tại băng tải và che chắn bunke chứa than. Những giải pháp này góp phần giảm đáng kể lượng bụi phát tán ra môi trường.

Trong xử lý nước thải, Công ty Than Núi Béo vận hành hệ thống công suất 1.200 m³/giờ, áp dụng công nghệ lắng lamela và lọc mangan. Nước sau xử lý đạt quy chuẩn trước khi xả thải, đồng thời một phần được tái sử dụng, giúp tiết kiệm tài nguyên nước.

Ở quy mô lớn hơn, Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (Tập đoàn TKV) cũng đang triển khai chiến lược xanh hoá toàn diện. Thông qua Công ty TNHH MTV Môi trường - TKV (công ty thành viên của Tập đoàn TKV), hệ thống 45 trạm xử lý nước thải mỏ được vận hành ổn định, xử lý hàng chục triệu mét khối nước thải mỗi năm.

Song song với đó, nhiều dự án cải tạo, phục hồi môi trường được triển khai như củng cố hệ thống thoát nước, chống sạt lở, trồng cây phục hồi bãi thải. Tập đoàn TKV đặt mục tiêu đến năm 2030 sẽ phủ xanh thêm 1.500 ha bãi thải, nâng tỷ lệ tái sử dụng nước lên trên 98% và giảm tối thiểu 10% phát thải CO₂.

Dù đã có những chuyển biến tích cực, song quá trình xanh hóa ngành khai thác than vẫn đối mặt với nhiều thách thức, đặc biệt là vấn đề chi phí đầu tư. Các công nghệ xử lý môi trường hiện đại, hệ thống quan trắc tự động hay giải pháp tiết kiệm năng lượng đều đòi hỏi nguồn vốn lớn. Trong khi đó, đặc thù ngành khai thác than có biên lợi nhuận không cao, khiến doanh nghiệp gặp khó khăn trong việc cân đối nguồn lực cho đầu tư dài hạn.

Bên cạnh đó, việc tiếp cận các nguồn vốn ưu đãi, tín dụng xanh vẫn còn hạn chế. Nhiều doanh nghiệp phản ánh rằng thủ tục phức tạp, tiêu chí đánh giá chưa rõ ràng khiến việc tiếp cận các gói hỗ trợ chưa thực sự thuận lợi.

Một thách thức khác là hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn môi trường ngày càng được siết chặt, trong khi lộ trình áp dụng chưa có sự phân tầng phù hợp với từng nhóm doanh nghiệp. Điều này khiến một số đơn vị gặp áp lực lớn trong việc đáp ứng yêu cầu trong thời gian ngắn.

Cần cơ chế thúc đẩy '"xanh hoá"

Chia sẻ với phóng viên Báo Công Thương, ông Lê Văn Hoàng, Cố vấn năng lượng của Dự án CASE Southeast Asia cho rằng, "xanh hoá" không chỉ là yêu cầu bắt buộc mà còn là cơ hội để doanh nghiệp ngành than tái cấu trúc và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Theo ông, việc ứng dụng công nghệ giúp doanh nghiệp kiểm soát tốt hơn các yếu tố môi trường như bụi, khí thải và nước thải, qua đó giảm thiểu rủi ro pháp lý và xung đột với cộng đồng. Quan trọng hơn, điều này tạo dựng niềm tin xã hội, yếu tố ngày càng đóng vai trò quan trọng trong phát triển bền vững.

“Ý nghĩa lớn nhất của việc xanh hoá là giúp doanh nghiệp đảm bảo sản xuất đi đôi với bảo vệ môi trường. Đây là con đường tất yếu để ngành khai thác than hội nhập với xu hướng phát triển xanh toàn cầu”, ông Hoàng nhấn mạnh.

Tuy nhiên, để quá trình này diễn ra nhanh hơn và hiệu quả hơn, cần có các cơ chế hỗ trợ cụ thể từ phía nhà nước. Trước hết là chính sách tín dụng ưu đãi dành riêng cho các dự án đầu tư công nghệ xanh trong ngành khai thác. Việc thiết kế các gói tài chính phù hợp sẽ giúp doanh nghiệp giảm áp lực vốn ban đầu.

Bên cạnh đó, cần xây dựng lộ trình chuyển đổi phù hợp, có tính đến đặc thù của từng loại hình khai thác và quy mô doanh nghiệp. Việc áp dụng các tiêu chuẩn môi trường nên đi kèm với hướng dẫn kỹ thuật cụ thể và hỗ trợ chuyển giao công nghệ.

Ngoài ra, việc thúc đẩy hợp tác công – tư trong nghiên cứu, phát triển và ứng dụng công nghệ môi trường cũng là giải pháp quan trọng. Thông qua đó, doanh nghiệp có thể tiếp cận nhanh hơn với các giải pháp tiên tiến, giảm chi phí và rút ngắn thời gian triển khai.

Xanh hoá ngành khai thác than không còn là lựa chọn mà là yêu cầu tất yếu trong tiến trình phát triển bền vững. Khi cơ chế được tháo gỡ, nguồn lực được khơi thông, ngành than hoàn toàn có thể vừa đảm bảo an ninh năng lượng, vừa đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường trong giai đoạn phát triển mới.