Văn hóa, văn nghệ dân gian: Làm gì để ngăn nguy cơ mai một?

Đây là nhấn mạnh của Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam - GS.TS Lê Hồng Lý - tại Hội thảo khoa học quốc gia “Văn hoá, văn nghệ dân gian Việt Nam sau ngày đất nước thống nhất (1975-2025)” diễn ra ngày 18/10/2025.

Bước chuyển mình

Theo Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam, văn hoá, văn nghệ dân gian Việt Nam, sau năm 1975, phát triển mạnh mẽ, cả trong công tác sưu tầm, phổ biến và truyền dạy. Rất nhiều di sản văn hóa dân gian được sưu tầm, khôi phục, được ghi chép lại và được thực hành trong đời sống.

Có những di sản, ngày xưa từng bị coi là mê tín dị đoan, nhưng đến nay lại trở thành những di sản văn hóa thế giới như Tín ngưỡng Thờ Mẫu Tam phủ của người Việt, hoặc việc sưu tầm được một pho tàng sử thi Tây Nguyên vô cùng lớn sau chiến tranh, được cả thế giới khâm phục; hay việc sưu tầm, phục dựng những di sản văn hóa dân gian trên khắp mọi miền đất nước…

Đối với văn học nghệ thuật, theo PGS.TS Trần Thị An (Đại học Quốc gia Hà Nội), ngày thống nhất đất nước 30/4/1975 đã mở ra một kỷ nguyên mới cho các hoạt động văn học nghệ thuật trên cả nước. Trải qua những tháng năm khó khăn thời hậu chiến, ở 3 thành phố Hà Nội - Huế - TP. Hồ Chí Minh, các hoạt động văn học nghệ thuật nói chung, các hoạt động văn hoá văn nghệ dân gian nói riêng, đã từng bước định hình và phát triển theo định hướng mới của một đất nước thống nhất.

Đặc biệt, hoạt động của đội ngũ sưu tầm, nghiên cứu văn nghệ dân gian ở 3 thành phố có những khởi sắc với việc hài hoà giữa sưu tầm và nghiên cứu, giữa việc áp dụng các phương pháp nghiên cứu truyền thống và các phương pháp nghiên cứu mới, liên ngành và cập nhật so với các xu hướng nghiên cứu trên thế giới… Qua đó, đóng góp cho việc bảo tồn văn hoá truyền thống của vùng đất và con người 3 thành phố nói riêng, cả nước nói chung, nhằm phục vụ phát triển bền vững vùng, miền và đất nước…

Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam - GS.TS Lê Hồng Lý - đặc biệt nhấn mạnh, trong thời đại số hiện nay, văn hoá văn nghệ dân gian cũng đang có bước chuyển mình lớn. Tiêu biểu được nhắc đến chính là việc các nghệ sĩ và các nhạc sĩ đưa chất liệu dân gian vào âm nhạc và thành công, như trường hợp của ca sĩ Hoà Minzy và ca sĩ Đức Phúc đã đưa văn hóa dân gian vào các tác phẩm âm nhạc hiện đại, vừa quảng bá được văn hoá Việt Nam, nhưng đồng thời giữ gìn và phát triển bản sắc văn hoá dân tộc…

Thách thức bảo tồn văn hóa trong kỷ nguyên số

Tuy nhiên, do ảnh hưởng của quá trình hội nhập quốc tế mạnh mẽ, các làng quê đang dần bị đô thị hóa, không gian để văn hoá, văn nghệ dân gian phát triển đang dần bị thu hẹp, đó là một thách thức lớn trong việc bảo tồn và phát triển văn hoá, văn nghệ dân gian. “Những phong tục, tập quán hay những di sản văn hoá dân gian của dân tộc, từ nghi thức tín ngưỡng, lễ hội, đến dân ca, dân vũ… đứng trước nguy cơ mai một” - Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam cho hay.

Theo các nhà nghiên cứu văn hoá, thực tiễn đó đang đặt ra trách nhiệm lớn lao cho những người làm công tác sưu tầm, nghiên cứu và bảo tồn di sản văn hoá, văn nghệ dân gian, cũng như trách nhiệm của những nhà quản lý trong quá trình hoạch định, xây dựng chính sách làm sao để vừa có thể bảo tồn, gìn giữ được giá trị di sản, vừa phát triển di sản văn hoá văn nghệ dân gian lan toả đến với cộng đồng…

Bà Nguyễn Thị Hải Anh - Khoa Khoa học cơ bản, Trường Ngoại ngữ Đại học Thái Nguyên - phân tích cơ hội và thách thức trong việc bảo tồn và phát huy văn hóa dân gian Việt Nam trong kỷ nguyên số, với trọng tâm là vai trò của các nền tảng trực tuyến như TikTok và YouTube… Trong đó, các nền tảng trực tuyến này vừa tạo điều kiện mở rộng không gian lan tỏa di sản, vừa đặt ra nguy cơ làm lệch chuẩn và phi ngữ cảnh hóa văn hóa truyền thống.

Đồng thời, bà Nguyễn Thị Hải Anh nêu đề xuất về bảo tồn di sản cần có cách tiếp cận bảo tồn không dựa trên việc giữ nguyên hình thức, mà dựa trên năng lực duy trì tính sống, khả năng tham dự và tái kiến tạo bản sắc trong môi trường số…

Hội thảo quốc gia “Văn hoá, văn nghệ dân gian Việt Nam sau ngày đất nước thống nhất (1975-2025) được tổ chức nhằm tổng kết những thành tựu đạt được trong gần nửa thế kỷ qua. Đồng thời chỉ ra những hạn chế, bất cập trong công tác nghiên cứu, sưu tầm và phát huy giá trị di sản văn hóa, văn nghệ dân gian các dân tộc Việt Nam kể từ sau năm 1975 đến nay.