Tăng tốc chuyển đổi xanh, kiến tạo mô hình tăng trưởng bền vững

Yêu cầu tất yếu từ thực tiễn

Dưới tác động ngày càng rõ của biến đổi khí hậu, suy giảm tài nguyên thiên nhiên, ô nhiễm môi trường và yêu cầu cắt giảm phát thải khí nhà kính, nền kinh tế Việt Nam đang đứng trước sức ép chuyển đổi mạnh mẽ. Cùng đó, các tiêu chuẩn xanh từ thị trường quốc tế ngày càng khắt khe, tạo áp lực trực tiếp lên hoạt động sản xuất, kinh doanh của cộng đồng doanh nghiệp.

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, GS.TS Hoàng Văn Cường - Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam cho rằng, chuyển đổi xanh không còn là câu chuyện "nên làm" mà đã trở thành việc "phải làm" nếu Việt Nam muốn giữ được đà tăng trưởng và vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Thị trường thế giới đang thay đổi rất nhanh, tiêu chuẩn về phát thải, môi trường, năng lượng sạch, truy xuất nguồn gốc và trách nhiệm xã hội ngày càng trở thành điều kiện vào cửa của thương mại quốc tế… doanh nghiệp Việt Nam muốn giữ được đơn hàng, giữ được thị trường và đi xa hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu thì buộc phải thay đổi.

Ông cho rằng, nói đến chuyển đổi xanh không nên chỉ hiểu là trồng thêm cây xanh, dùng năng lượng tái tạo hay thay vài dây chuyền sản xuất, bản chất sâu xa hơn là phải thay đổi cách phát triển. Việt Nam không thể mãi dựa vào lao động giá rẻ, tài nguyên rẻ và gia công giá rẻ. "Mô hình đó từng giúp nền kinh tế đi qua một chặng đường dài nhưng không thể là 'chiếc áo' cho giai đoạn phát triển cao hơn. Muốn tăng trưởng bền vững, phải nâng năng suất, đổi mới công nghệ, tiết kiệm tài nguyên và tạo ra giá trị lớn hơn trong từng sản phẩm, từng ngành hàng", vị chuyên gia nhấn mạnh.

Theo GS.TS Hoàng Văn Cường, chuyển đổi xanh không phải là lực cản của tăng trưởng, ngược lại nếu biết tổ chức tốt sẽ là động lực tăng trưởng mới. Doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ sạch, sản xuất tiết kiệm năng lượng, kinh tế tuần hoàn, giảm phát thải và quản trị hiện đại sẽ đáp ứng yêu cầu của thị trường, giảm chi phí, nâng chất lượng sản phẩm và tăng sức cạnh tranh. Vấn đề là phải làm thật, làm đến nơi đến chốn, tránh kiểu "xanh hóa" trên giấy tờ.

Với doanh nghiệp, chuyển đổi xanh chắc chắn có chi phí ban đầu nhưng nếu chỉ nhìn thấy chi phí thì sẽ bỏ qua cơ hội lớn hơn. Trong thương mại hiện nay, "xanh" đang dần trở thành một loại "giấy thông hành", có tiêu chuẩn xanh thì vào được thị trường khó tính, thu hút được đối tác lớn và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Không có tiêu chuẩn xanh, doanh nghiệp có thể bị loại khỏi cuộc chơi ngay cả khi giá thành còn rẻ.

Theo ông, điều đáng lo nhất không phải là Việt Nam thiếu quyết tâm mà là cách làm còn phân tán, thiếu liên kết và thiếu cơ chế đủ mạnh để biến chuyển đổi xanh thành lợi thế cạnh tranh quốc gia. "Nếu mỗi địa phương làm một kiểu, mỗi doanh nghiệp tự xoay xở một cách thì rất khó tạo thành sức mạnh chung. Chuyển đổi xanh phải được đặt trong tổng thể đổi mới mô hình tăng trưởng, cơ cấu lại nền kinh tế, phát triển công nghiệp hiện đại và nâng cao chất lượng thu hút đầu tư", GS.TS Hoàng Văn Cường phân tích.

Bứt tốc chuyển đổi xanh

PGS.TS. Nguyễn Thế Chinh - Viện trưởng, Viện Chính sách kinh tế môi trường đánh giá, chuyển đổi xanh, kinh tế xanh và tăng trưởng xanh ở Việt Nam đã được triển khai khá sớm so với nhiều nước trên thế giới, ngay từ những giai đoạn đầu có sự định hướng và chỉ dẫn của Chương trình Môi trường Liên hợp quốc, với sự tham gia tích cực và có trách nhiệm của Việt Nam.

Trong triển khai thực tế, chuyển đổi xanh đã xuất hiện ở nhiều ngành, lĩnh vực. Ngành năng lượng đang thực hiện chuyển đổi năng lượng, phát triển năng lượng tái tạo, nhất là năng lượng gió và năng lượng mặt trời. Ngành giao thông vận tải đang trong quá trình chuyển đổi từ phương tiện sử dụng nhiên liệu xăng dầu thông thường sang nhiên liệu thân thiện môi trường hơn như xăng E10 và xe điện.

Cùng đó, các mô hình phát triển mới như kinh tế tuần hoàn, đô thị xanh, đô thị thông minh, nông thôn mới hiện đại, công nghiệp ít phát thải, nông nghiệp phát thải thấp và khu công nghiệp sinh thái đang từng bước được triển khai. Việc thực hiện chuyển đổi xanh, tăng trưởng xanh có sự gắn bó chặt chẽ với thị trường các-bon. Chính phủ đã ban hành Quyết định số 29/2026/NĐ-CP ngày 19/1/2026 về sàn giao dịch các-bon gồm 6 chương 35 điều, trong đó quy định sàn giao dịch các-bon vận hành thí điểm đến ngày 31/12/2028, từ ngày 1/1/2029 sẽ vận hành chính thức. Đây sẽ tạo ra động lực để các ngành sản xuất và dịch vụ, các cá nhân, tổ chức tham gia vào thị trường này.

PGS.TS. Nguyễn Thế Chinh cho rằng, giai đoạn 2021-2025 là giai đoạn đặt nền móng cho chuyển đổi xanh, còn mang tính khởi động, lựa chọn nội dung chuyển đổi và chuẩn bị cho thời kỳ mới mạnh mẽ hơn. Giai đoạn tới cần tiếp tục hoàn thiện chính sách pháp luật, tạo lập thị trường xanh, phát huy vai trò kinh tế tư nhân, tăng cường đồng thuận xã hội và quản lý nhà nước, thúc đẩy khoa học công nghệ, chuyển đổi số, mở rộng hợp tác quốc tế và bảo đảm nguồn lực đủ mạnh.

Nguồn lực cho chuyển đổi xanh, tăng trưởng xanh gồm con người, vật lực và tài chính. Trước hết, con người là chủ thể tạo ra động lực và trực tiếp thực hiện chuyển đổi xanh, tăng trưởng xanh. Trong kỷ nguyên mới, cần có một thế hệ mới có nhận thức, lối sống, năng lực thực thi và thói quen tiêu dùng xanh. Nếu không có sự thay đổi từ nhận thức đến hành vi, chính sách rất khó đi vào thực tế.

Về vật lực, cần phát triển hạ tầng đáp ứng yêu cầu chuyển đổi xanh và tăng trưởng xanh. Hạ tầng ở đây phải phục vụ cho sản xuất xanh, tiêu dùng xanh, giao thông xanh, năng lượng sạch và các mô hình kinh tế tuần hoàn.

Về tài chính, cần huy động từ khu vực tư nhân là chính. Khu vực công có vai trò dẫn dắt và nguồn đầu tư quốc tế giữ vai trò quan trọng. Cách tiếp cận này phù hợp với yêu cầu thực tiễn, bởi chuyển đổi xanh cần nguồn lực lớn, lâu dài và phải có sự tham gia mạnh mẽ của toàn xã hội. Tuy nhiên, để khu vực tư nhân tham gia hiệu quả, cần có cơ chế đủ rõ, đủ ổn định và đủ hấp dẫn. Các chính sách về tín dụng xanh, trái phiếu xanh, ưu đãi đầu tư xanh, chi trả dịch vụ hệ sinh thái và các quỹ môi trường là những công cụ cần tiếp tục được triển khai hiệu quả.

Chuyển đổi xanh không còn là một lựa chọn mang tính khuyến khích mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc của phát triển, là điều kiện để doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, là nền tảng để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Đây cũng chính là một trong những động lực mới để đạt mục tiêu tăng trưởng hai con số, cải thiện và nâng cao toàn diện đời sống nhân dân.