Phát triển hệ thống lưu trữ, mở 'van điều tiết' năng lượng tái tạo

Áp lực truyền tải

Trong bối cảnh rủi ro địa chính trị toàn cầu ngày càng gia tăng, các điểm nóng xung đột tập trung tại nhiều khu vực dự trữ dầu mỏ chiến lược, sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu đang đặt ra rủi ro năng lượng ngày càng lớn mà bất kỳ quốc gia nào cũng khó kiểm soát hoàn toàn. Chuyển dịch sang năng lượng xanh không còn là câu chuyện riêng của môi trường mà là một trụ cột trong chiến lược tự chủ năng lượng. Chính lúc này, lợi thế tự nhiên của Việt Nam cần được nhìn nhận như một nguồn lực chiến lược.

TS. Cao Thùy Linh - Trường Đại học Anh Quốc Việt Nam chia sẻ, những năm gần đây, Việt Nam ghi nhận bước chuyển mạnh trong phát triển năng lượng tái tạo, nổi bật là điện mặt trời và điện gió. Các nguồn điện xanh này đã góp phần bổ sung nguồn cung cho hệ thống, đáp ứng nhu cầu điện ngày càng tăng, hỗ trợ mục tiêu giảm phát thải khí nhà kính và bảo vệ môi trường.

Đầu tư vào các dự án năng lượng tái tạo cũng mở ra thêm cơ hội việc làm, thúc đẩy chuyển giao công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Tuy nhiên, tốc độ phát triển nhanh cũng đặt ra những bài toán lớn về quy hoạch, hạ tầng truyền tải, khả năng tích hợp nguồn điện biến thiên vào hệ thống.

TS. Cao Thùy Linh dẫn báo cáo của Global Energy Monitor (2024), Việt Nam dẫn đầu toàn khu vực ASEAN với 19 GW công suất điện mặt trời, điện gió đang vận hành, gấp hơn 6 lần so với Thái Lan và Philippines. Với 86 GW công suất tiềm năng, Việt Nam đứng thứ 2 trong ASEAN và thứ 9 toàn cầu, nền tảng để bứt phá trong chuyển dịch năng lượng là hoàn toàn có cơ sở.

"Tuy nhiên, để thương mại hóa năng lượng xanh ở quy mô lớn, Việt Nam vẫn cần tháo gỡ những nút thắt cơ chế quan trọng: khung pháp lý cho hợp đồng mua bán điện trực tiếp (DPPA), đầu tư hạ tầng lưới truyền tải... vì tiềm năng dù lớn đến đâu cũng khó chuyển hóa thành thực lực nếu thiếu hệ sinh thái chính sách đồng bộ", bà Linh nhấn mạnh.

Từ lợi thế nắng và gió, Nam Trung Bộ và Tây Nguyên đã vươn lên thành những cực tăng trưởng mới của năng lượng tái tạo. Nhưng phía sau sự bứt phá ấy là bài toán không nhỏ về lưới điện truyền tải, khi hạ tầng phải gánh lượng công suất ngày càng lớn trong tần suất ngày càng cao.

Ông Hồ Công - Phó Giám đốc Công ty Truyền tải điện 3 (PTC3) cho biết, đơn vị hiện quản lý lưới điện truyền tải tại khu vực Nam Trung Bộ và Tây Nguyên, có 105 nhà máy năng lượng tái tạo với tổng công suất lắp đặt 7.138,89 MW đang được tiếp nhận vận hành.

Các nhà máy đấu nối vào hệ thống theo nhiều hình thức khác nhau: chuyển tiếp vào lưới truyền tải, đấu nối trực tiếp tại thanh cái trạm biến áp, kết nối qua lưới 110 kV của các điện lực địa phương. Sự đa dạng về phương thức đấu nối khiến công tác quản lý, điều độ và vận hành hệ thống trở nên phức tạp hơn.

Theo lãnh đạo PTC3, lưới điện truyền tải khu vực hiện chủ yếu được thiết kế theo cấu trúc truyền thống, phục vụ giải tỏa công suất cho các cụm nhà máy nhiệt điện và thủy điện quy mô lớn. Trong khi đó, điện mặt trời và điện gió có đặc tính phát điện biến thiên, phụ thuộc nhiều vào thời tiết. Dù hạ tầng lưới điện đã và đang được đầu tư mở rộng, khả năng truyền tải linh hoạt để thích ứng với nguồn năng lượng tái tạo vẫn còn hạn chế.

Thực tế này khiến việc giải tỏa công suất thường xuyên gặp khó, nhất là vào các khung giờ bức xạ mặt trời và cường độ gió đạt mức cao. Sản lượng phát tăng nhanh, nhu cầu truyền tải tăng đột biến, tạo áp lực lớn lên thiết bị cũng như lực lượng quản lý, vận hành lưới điện.

Gỡ điểm nghẽn lưới điện

Trao đổi với phóng viên, TS. Đỗ Thành Trung - nhà sáng lập kiêm Giám đốc điều hành morEnergy tại Hamburg, chuyên cung cấp giải pháp tối ưu chất lượng lưới điện cho rằng, kinh nghiệm của Đức là một tham chiếu quan trọng đối với Việt Nam trong quá trình chuyển dịch năng lượng.

Theo ông, điểm mạnh của Việt Nam nằm ở khả năng điều chỉnh, triển khai chính sách tương đối nhanh, linh hoạt trước yêu cầu thực tiễn. Nếu biết tận dụng lợi thế này, Việt Nam có thể định hình lộ trình phát triển năng lượng phù hợp, vừa giữ vững an ninh năng lượng, vừa tạo nền tảng cho tăng trưởng nhanh và bền vững.

Trước hết, cần kiên trì phát triển năng lượng tái tạo gắn với đa dạng hóa hệ thống năng lượng. Việc mở rộng các nguồn điện sạch như điện gió, điện mặt trời cần được đặt trong tổng thể cân bằng với các nguồn điện khác để bảo đảm tính ổn định và khả năng đáp ứng nhu cầu của nền kinh tế.

Bên cạnh phát triển nguồn, lưới điện và lưu trữ phải được xem là ưu tiên then chốt. TS. Đỗ Thành Trung cho rằng, đây là điểm nghẽn lớn ngay cả với Đức, quốc gia đã đi trước trong chuyển dịch năng lượng. Với Việt Nam, tiềm năng điện gió ngoài khơi và điện mặt trời rất lớn nhưng nếu truyền tải, điều độ và lưu trữ không đi trước một bước, nguồn lực này khó phát huy đầy đủ hiệu quả.

Cũng theo ông Trung, điểm khác biệt lớn là hệ thống điện Việt Nam hiện chưa có mức độ kết nối khu vực sâu như các nước châu Âu,đơn cử như Đức có thể trao đổi điện với các nước lân cận nhờ hệ thống liên kết châu Âu. Vì vậy, về lâu dài, cần tính tới việc tăng cường kết nối lưới điện trong khu vực Đông Nam Á nhằm nâng cao độ ổn định và củng cố an ninh năng lượng.

Đồng quan điểm, ông Nguyễn Văn Thiện - Phó Tổng giám đốc Công ty CP Tập đoàn GG Power cho rằng, trong bối cảnh biến động địa chính trị, thị trường năng lượng toàn cầu ngày càng khó lường, nhiều quốc gia đang thay đổi cách tiếp cận đối với an ninh năng lượng.

Nếu trước đây trọng tâm chủ yếu là phát triển thêm nguồn điện thì hiện nay năng lực lưu trữ và điều tiết năng lượng đang trở thành yếu tố then chốt để nâng cao khả năng chống chịu của hệ thống. Trong đó, hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin, BESS là "mảnh ghép" quan trọng giúp hệ thống điện vận hành linh hoạt hơn, tận dụng hiệu quả các nguồn năng lượng trong nước và giảm phụ thuộc vào các nguồn năng lượng có mức độ biến động cao.

Theo ông Thiện, với Việt Nam, ý nghĩa lớn nhất của BESS nằm ở góc độ chiến lược. Hệ thống lưu trữ năng lượng cần từng bước được nhìn nhận như một loại hạ tầng năng lượng quốc gia, có vai trò tương đương với nguồn điện và lưới điện. Đưa BESS vào Quy hoạch điện VIII và triển khai mạnh mẽ hơn trong quá trình thực hiện quy hoạch sẽ góp phần nâng cao độ tin cậy của hệ thống, tạo thêm dư địa cho phát triển năng lượng tái tạo.

Tuy nhiên, để lĩnh vực này phát triển hiệu quả, chính sách cần được thiết kế đồng bộ hơn. Trọng tâm là xây dựng cơ chế giá phù hợp cho các dịch vụ lưu trữ năng lượng, khuyến khích đầu tư trong khu vực công nghiệp và dân dụng, thúc đẩy nội địa hóa công nghệ. "Đây không đơn thuần là câu chuyện kỹ thuật mà liên quan trực tiếp đến năng lực tự chủ năng lượng và sức cạnh tranh của nền kinh tế", ông Nguyễn Văn Thiện nhấn mạnh.

Theo quy hoạch và kế hoạch thực hiện Quy hoạch điện VIII điều chỉnh: "Pin lưu trữ phát triển phục vụ nhu cầu hệ thống và kết hợp với năng lượng tái tạo, bố trí phân tán gần các trung tâm nguồn điện gió, điện mặt trời hoặc trên hệ thống điện tại các trung tâm phụ tải" và quy mô BESS đến năm 2030 là 10.000-16.300 MW.