Phát triển công nghiệp môi trường từ nền tảng công nghệ

Chìa khóa phát triển công nghiệp môi trường

Hiện nay, ngành công nghiệp môi trường đang phát triển mạnh mẽ, giữ vai trò then chốt trong bảo vệ Trái đất trước các thách thức ngày càng gia tăng của biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường và cạn kiệt tài nguyên. Tại Việt Nam, công nghiệp môi trường có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong công tác bảo vệ môi trường, nhất là trong bối cảnh tái cơ cấu ngành Công Thương gắn với đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

Thực tiễn triển khai thời gian qua cho thấy, việc phát triển ngành công nghiệp môi trường đã được Đảng và Nhà nước quan tâm từ sớm. Tuy nhiên, lĩnh vực này vẫn đang đối mặt với nhiều rào cản, khiến nguồn lực đầu tư còn hạn chế, thị trường và chuỗi doanh nghiệp môi trường chưa phát triển tương xứng với tiềm năng.

Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định 1894/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình phát triển ngành công nghiệp môi trường Việt Nam giai đoạn 2025 - 2030, đặt mục tiêu thúc đẩy công nghiệp môi trường phát triển mạnh mẽ, từng bước trở thành ngành kinh tế độc lập, đóng góp quan trọng vào cơ cấu kinh tế quốc dân.

Trong bối cảnh các thách thức về môi trường ngày càng gay gắt, từ ô nhiễm nước, không khí đến áp lực chất thải rắn, công tác ứng dụng và chuyển giao công nghệ xử lý môi trường trở thành một trong những khâu then chốt. Ông Nguyễn Đức Quyền, Chủ tịch hội đồng quản trị, Công ty Cổ phần năng lượng và môi trường Bách khoa Hà Nội đã có những chia sẻ về thực trạng ứng dụng và chuyển giao công nghệ trong lĩnh vực môi trường, đặc biệt là đối với các công nghệ và thiết bị xử lý chất thải, nước thải và khí thải.

Theo ông Quyền, chúng ta mới dừng lại ở mức độ vận dụng kỹ thuật, chưa thực sự làm chủ công nghệ. Việt Nam hiện nay tiếp nhận và tiêu hóa khá tốt các giải pháp kỹ thuật, tuy nhiên đó chưa phải là công nghệ theo đúng nghĩa.

“Công nghệ đòi hỏi phải làm chủ từ nguyên lý vận hành, vật liệu, quy trình, cơ chế diễn ra trong hệ thống, đồng thời có khả năng linh hoạt điều chỉnh để đáp ứng yêu cầu đầu ra. Công nghệ ở mức độ cao hơn kỹ thuật và thực chất là bí quyết cốt lõi. Trong khi đó, phần lớn những gì Việt Nam đang tiếp nhận mới chỉ là kỹ thuật vận hành, tương tác trong quá trình xử lý, chứ chưa tiếp cận được bản chất công nghệ”, ông Quyền giải thích.

Thực tế hiện nay cho thấy, khi các doanh nghiệp Việt Nam tiếp nhận một dây chuyền máy móc, thiết bị, bản chất chủ yếu vẫn là mua thiết bị. Công nghệ cốt lõi phía sau các loại hình xử lý, vật liệu sử dụng hay logic của từng công đoạn hầu như chưa được chuyển giao. Điều này khiến doanh nghiệp trong nước khó tiến tới làm chủ công nghệ.

Từ thực trạng đó, ông Quyền cho rằng, vai trò của hiệp hội ngành môi trường cần được phát huy mạnh mẽ hơn theo đúng nghĩa hỗ trợ chuyển giao công nghệ. Khi làm chủ được công nghệ, Việt Nam mới có thể xây dựng các cơ chế, chính sách và rào cản kỹ thuật phù hợp để bảo vệ thị trường trong nước và thúc đẩy phát triển bền vững.

Liên quan đến các lĩnh vực xử lý khí thải và nước thải, ông Quyền nhấn mạnh đây là những lĩnh vực mang tính liên ngành, không thể tách rời. Ngay cả xử lý nước thải sinh hoạt cũng gắn với cơ khí, thiết bị động lực và các quá trình hóa lý phức tạp, chứ không đơn thuần chỉ là xử lý nước.

“Trong các hệ thống phức hợp như nhà máy đốt rác phát điện, quá trình xử lý môi trường còn phức tạp hơn khi bao gồm đồng thời xử lý nước thải, khí thải, mùi phát sinh, tro xỉ sau đốt, thu hồi kim loại, phân loại, tái chế và tái sử dụng. Đây là mô hình xử lý tổng hợp, đòi hỏi trình độ công nghệ cao và khả năng tích hợp nhiều lĩnh vực”, ông Quyền cho biết.

Chuẩn hóa công nghệ

Về định hướng tự chủ công nghệ, theo ông Quyền, Việt Nam cần nghiên cứu xây dựng các rào cản kỹ thuật phù hợp. Một trong những giải pháp là yêu cầu các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài sau một thời gian hoạt động, chẳng hạn 3-5 năm, phải thực hiện chuyển giao từng phần kỹ thuật cho phía Việt Nam, từ đó từng bước nâng cấp lên làm chủ công nghệ.

Ông cũng thẳng thắn nhìn nhận, các hợp đồng chuyển giao công nghệ tại Việt Nam hiện nay số lượng còn hạn chế. Phần lớn các thỏa thuận vẫn dừng lại ở hợp đồng kinh tế, thương mại, chưa thực sự là chuyển giao công nghệ theo đúng nghĩa.

“Đây là bài toán cần được nhìn nhận nghiêm túc, từ việc xác định lại thị trường, cơ chế tài chính đến cách thức đánh giá giá trị công nghệ, qua đó xây dựng các phương án phù hợp nhằm thúc đẩy chuyển giao và làm chủ công nghệ môi trường tại Việt Nam trong thời gian tới”, ông Quyền bày tỏ.

Cũng theo ông Quyền, để làm chủ sản phẩm ở mức độ thương mại, trước hết Việt Nam buộc phải xác định rõ đối tượng công nghệ cần tiếp cận và phải giải mã được đối tượng đó. Việc đánh giá không thể làm chung chung mà cần có điều kiện giả thiết rõ ràng, xác định cụ thể phạm vi công việc và giới hạn bài toán ngay từ đầu.

“Một yếu tố rất quan trọng đã được triển khai sớm là việc xây dựng và áp dụng các quy chuẩn, tiêu chuẩn bắt buộc. Các yêu cầu về chất lượng, nồng độ chất ô nhiễm, tiêu chí kỹ thuật cơ khí, cũng như các quy định, quy chuẩn liên quan đã được định nghĩa tương đối đầy đủ, bao trùm cả quá trình xử lý. Đây chính là nền tảng để tiếp cận và làm chủ công nghệ. Khi làm chủ được các tiêu chuẩn, quy chuẩn và vật liệu, doanh nghiệp trong nước mới có thể tiến tới sử dụng sản phẩm một cách ổn định trên thị trường nội địa”, ông Quyền nhận định.

Ông Quyền nhận định, để tạo lực đẩy thực chất cho ngành công nghiệp môi trường, trước hết phải có việc làm và thị trường. Tiếp đó là bài toán tài chính, trong đó chi phí khấu hao và lợi nhuận tài chính thường chiếm tỷ trọng lớn, cùng với chi phí vốn vay ngân hàng và các chi phí tối ưu hóa quy trình. Việc triển khai cần mang tính chuyên biệt theo từng doanh nghiệp và từng lĩnh vực, đồng thời phải có sự liên kết tổng hợp giữa doanh nghiệp, hiệp hội, nhà khoa học và cơ sở đào tạo nhằm giảm chi phí vận hành.

Hiện nay, chi phí vận hành bao gồm điện năng, hóa chất, nhân lực, độ bền thiết bị và vật tư đầu vào vẫn còn cao và cần tiếp tục được tối ưu. Dù vậy, ông cho rằng Việt Nam cũng đã đạt được những kết quả đáng ghi nhận, với mức độ nội địa hóa và tự chủ nhất định trong một số khâu. Tuy nhiên, việc làm chủ hoàn toàn công nghệ, đặc biệt ở quy mô lớn và gắn với thị trường, vẫn là bài toán còn nhiều thách thức.

Để công nghiệp môi trường Việt Nam phát triển thực chất và bền vững, cần đồng thời tạo lập thị trường ổn định, hoàn thiện cơ chế tài chính dài hạn và thúc đẩy liên kết chặt chẽ giữa doanh nghiệp, viện nghiên cứu và cơ sở đào tạo. Chỉ khi làm chủ từng khâu từ nghiên cứu, thiết kế, chế tạo đến vận hành và thương mại hóa, doanh nghiệp môi trường mới có thể nâng cao năng lực cạnh tranh, tham gia sâu vào chuỗi giá trị và từng bước khẳng định vị thế trên thị trường trong nước và quốc tế.