Nuôi trồng thủy sản tại hồ chứa: Khai mở dư địa xuất khẩu

Tạo “cú hích” chính sách, hình thành chuỗi giá trị

Theo Cục Thủy sản và Kiểm ngư, Việt Nam hiện có hệ thống hồ chứa quy mô lớn với khoảng 6.750 hồ thủy lợi, tổng dung tích 14,5 tỷ m³ và hơn 700 hồ thủy điện, nâng tổng dung tích lên trên 50 tỷ m³. Trong đó, có 13 hồ có diện tích mặt nước trên 5.000 ha. Các hồ chứa phân bố rộng khắp cả nước, tập trung nhiều ở miền núi phía Bắc, Bắc Trung Bộ và Tây Nguyên.

Không chỉ đảm nhiệm vai trò phát điện, cấp nước sinh hoạt, sản xuất nông nghiệp hay điều tiết lũ, hệ thống hồ chứa còn là “kho tài nguyên” thủy sản tự nhiên phong phú, có tiềm năng lớn để phát triển nuôi trồng thủy sản, du lịch sinh thái và các dịch vụ đi kèm. Đây được xem là một trong những dư địa quan trọng để mở rộng không gian tăng trưởng của ngành thủy sản trong bối cảnh nuôi trồng ven biển và đất liền dần tiệm cận ngưỡng.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy việc khai thác tiềm năng này vẫn còn khá hạn chế. Hoạt động nuôi trồng trên hồ chứa chủ yếu do các hộ cá thể thực hiện, quy mô nhỏ lẻ, mang tính tự phát, chưa hình thành vùng sản xuất tập trung hay chuỗi liên kết giá trị. Năng suất và giá trị sản phẩm còn thấp, chưa tương xứng với tiềm năng mặt nước;....

Theo đánh giá của cơ quan quản lý, với tổng dung tích hồ chứa hiện có, sản lượng nuôi trồng mới đạt khoảng 300.000 tấn/năm là chưa tương xứng. Điều này cho thấy dư địa phát triển vẫn còn rất lớn nếu có cách tiếp cận bài bản và đồng bộ hơn.

Nhằm khai thác hiệu quả tiềm năng này, ngày 2/3/2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã ban hành Quyết định số 707/QĐ-BNNMT phê duyệt Đề án phát triển nuôi trồng thủy sản hồ chứa giai đoạn 2026–2030. Đề án đặt mục tiêu đến năm 2030 đạt sản lượng trên 260.000 tấn/năm, với giá trị khoảng 16.000 tỷ đồng, tạo việc làm cho hơn 80.000 lao động.

Không chỉ dừng ở mục tiêu sản lượng, Đề án nhấn mạnh việc tái cấu trúc sản xuất theo hướng hiện đại. Theo đó, trên 50% cơ sở nuôi sẽ tham gia tổ hợp tác, hợp tác xã hoặc chuỗi liên kết; 100% cơ sở cập nhật dữ liệu vào hệ thống quốc gia; từng bước áp dụng quy trình nuôi tiên tiến, thân thiện môi trường.

Quan điểm xuyên suốt của Đề án là phát triển nuôi trồng thủy sản hồ chứa theo hướng hiệu quả, bền vững, tích hợp đa giá trị và hài hòa với các mục tiêu sử dụng nước khác. Điều này đồng nghĩa với việc không chỉ khai thác mặt nước đơn thuần mà còn phải gắn với bảo vệ môi trường, đa dạng sinh học và phát triển kinh tế xanh.

Đáng chú ý, Đề án xác định rõ các nhóm giải pháp trọng tâm, bao gồm: phát triển các hình thức nuôi phù hợp với từng loại hồ chứa; xây dựng hệ thống cung ứng giống, thức ăn và vật tư; đầu tư hạ tầng và dịch vụ hỗ trợ; phát triển thị trường, xây dựng thương hiệu; đồng thời tăng cường quản lý nhà nước và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.

Ba nhóm dự án ưu tiên cũng được đưa ra nhằm tạo đột phá, gồm: hoàn thiện thể chế và quy hoạch; triển khai mô hình nuôi công nghệ cao và đồng quản lý; đầu tư hạ tầng và hỗ trợ chuyển đổi nghề cho người dân vùng hồ. Đây được xem là nền tảng để hình thành các vùng sản xuất hàng hóa quy mô lớn, có khả năng cạnh tranh trên thị trường.

Mở rộng thị trường, gia tăng giá trị xuất khẩu

Tại cuộc họp báo thường kỳ Bộ Nông nghiệp và Môi trường diễn ra ngày 1/4, ông Nhữ Văn Cẩn, Phó Cục trưởng Cục Thủy sản và Kiểm ngư, cho biết, khu vực phía Bắc hiện có nhiều tiềm năng phát triển nuôi trồng thủy sản, đặc biệt là trên hồ chứa. Tuy nhiên, sản xuất vẫn mang tính nhỏ lẻ, hiệu quả chưa cao và chưa khai thác hết lợi thế sẵn có. Trong bối cảnh thị trường thủy sản toàn cầu có nhiều biến động, việc phát triển nuôi trồng trên hồ chứa không chỉ góp phần bảo đảm an ninh thực phẩm mà còn mở ra cơ hội gia tăng giá trị xuất khẩu.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Phùng Đức Tiến, cho biết, trước đây các hồ chứa chủ yếu phục vụ khai thác tự nhiên, hạ tầng nuôi trồng chưa được chú trọng. Tuy nhiên, xu hướng chuyển sang nuôi trồng đang tạo ra động lực tăng trưởng mới cho ngành.

Đặc biệt, cá rô phi đang nổi lên như một sản phẩm chiến lược với nhu cầu lớn từ các thị trường như Mỹ, Brazil và Trung Quốc. Dự kiến, kim ngạch xuất khẩu cá rô phi có thể đạt trên 2 tỷ USD trong thời gian tới, tiệm cận với ngành cá tra, một ngành hàng đã phát triển gần 30 năm với kim ngạch khoảng 2,1–2,2 tỷ USD.

Tuy vậy, để đạt được mục tiêu này, bài toán không chỉ nằm ở mở rộng sản lượng mà còn ở nâng cao chất lượng, tiêu chuẩn hóa sản phẩm và xây dựng thương hiệu. Việc đầu tư hạ tầng, áp dụng khoa học công nghệ, cũng như tổ chức lại sản xuất theo chuỗi giá trị sẽ là yếu tố then chốt.

Song song đó, cần hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, đặc biệt đối với nuôi biển và nuôi hồ chứa, nhằm đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường quốc tế. Đây cũng là cơ sở để giảm dần khai thác tự nhiên, chuyển mạnh sang nuôi trồng bền vững.

Năm 2026, tổng sản lượng thủy sản cả nước dự kiến đạt trên 10 triệu tấn, cho thấy xu hướng tăng trưởng tích cực. Trong đó, nuôi trồng tiếp tục là động lực chính, với vai trò ngày càng quan trọng của khu vực nội địa, đặc biệt là các hồ chứa. Không chỉ mang ý nghĩa kinh tế, phát triển nuôi trồng thủy sản hồ chứa còn góp phần giải quyết việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân, nhất là tại các vùng miền núi, vùng sâu, vùng xa.

Về dài hạn, việc phát triển nuôi trồng thủy sản hồ chứa không chỉ là câu chuyện của ngành thủy sản mà còn là bài toán quản lý tổng hợp tài nguyên nước. Sự phối hợp liên ngành, liên vùng sẽ đóng vai trò quyết định trong việc khai thác hiệu quả, bền vững nguồn tài nguyên này.

"Với nền tảng chính sách từ Đề án 707, cùng sự vào cuộc đồng bộ của các địa phương và doanh nghiệp, nuôi trồng thủy sản hồ chứa đang đứng trước cơ hội trở thành một trụ cột mới của kinh tế thủy sản nội địa, góp phần thúc đẩy tăng trưởng xanh và phát triển bền vững trong giai đoạn tới", ông Phùng Đức Tiến nhấn mạnh.

Hội nghị “Phát triển nuôi trồng thủy sản các tỉnh phía Bắc năm 2026 và triển khai Đề án phát triển nuôi trồng thủy sản hồ chứa giai đoạn 2026–2030” dự kiến tổ chức tại Lào Cai ngày 3/4 sẽ là diễn đàn quan trọng để các địa phương, doanh nghiệp và cơ quan quản lý trao đổi, thống nhất giải pháp triển khai Đề án phát triển nuôi trồng thủy sản hồ chứa giai đoạn 2026–2030.