Nghề dệt lanh Lùng Tám gìn giữ giá trị qua nhiều thế hệ

Từ cây lanh đến tấm vải qua nhiều công đoạn tỉ mỉ

Tại Hợp tác xã Sản xuất vải lanh truyền thống Hợp Tiến, xã Lùng Tám – tỉnh Tuyên Quang, nghề dệt lanh không chỉ tạo ra những sản phẩm phục vụ đời sống mà còn lưu giữ một phần văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc Mông. Để có một tấm vải hoàn chỉnh, người thợ phải thực hiện hàng chục công đoạn, từ trồng lanh, thu hoạch, sơ chế, bện sợi đến dệt, nhuộm và trang trí hoa văn.

Chị Sùng Thị Dính, người dân thôn Hợp Tiến, xã Lùng Tám, cho biết quy trình bắt đầu từ tháng 2, khi người dân trồng lanh cùng thời điểm trồng ngô. Khoảng giữa tháng 7, lanh được thu hoạch và đưa về sơ chế. Sau nhiều công đoạn xử lý, đến cuối tháng 12, sợi lanh mới được đưa lên khung dệt.

“Lanh trồng từ tháng 2, đến giữa tháng 7 thì thu hoạch. Sau khi làm các công đoạn sơ chế, đến cuối tháng 12 mới đưa lên khung dệt. Dệt khoảng một tháng thì sang tháng 1 năm sau mới hoàn thành”, chị Dính cho biết.

Theo chị Dính, riêng quá trình hoàn thiện một tấm vải lanh có khoảng 41 công đoạn, thời gian thực hiện các công đoạn sản xuất kéo dài từ 6-9 tháng. Nếu tính trọn chu kỳ từ khi gieo trồng cây lanh đến khi hoàn thiện sản phẩm, thời gian có thể lên tới một năm.

Không chỉ mất nhiều thời gian, mỗi công đoạn đều đòi hỏi người thợ phải có kinh nghiệm. Chị Vừ Thị Mo, 50 tuổi, ở thôn Hợp Tiến, đã gắn bó với nghề dệt gần 30 năm sau khi được mẹ truyền nghề từ năm 13-14 tuổi.

Theo chị Mo, khung dệt truyền thống tạo ra tấm vải rộng khoảng 60 cm, chiều dài tùy nhu cầu sử dụng. Thông thường, người thợ có thể dệt khoảng 10 m rồi cắt thành từng phần. Riêng công đoạn dệt, một ngày có thể hoàn thành khoảng 5 m vải.

“Làm vải lanh có rất nhiều công đoạn, công đoạn nào cũng cần làm cẩn thận. Từ sợi lanh đến khi thành tấm vải phải qua nhiều bước thì vải mới đẹp và bền”, chị Mo chia sẻ.

Sau khi dệt, vải có thể tiếp tục được trang trí bằng kỹ thuật vẽ hoa văn bằng sáp ong, một nét đặc trưng trong nghề thủ công truyền thống của người Mông ở Lùng Tám.

Bà Hạ Thị Thỏ, người ở xã Lùng Tám, học kỹ thuật này từ mẹ. Với những dụng cụ thủ công đơn giản, bà tạo từng đường nét hoa văn trên mặt vải bằng sáp ong. Sau đó, tấm vải được nhuộm màu chàm rồi nấu trong nước nóng để sáp ong tan ra, để lại hoa văn trên nền vải.

“Vẽ bằng sáp ong phải thật tỉ mỉ, vì mỗi đường nét đều làm bằng tay. Mỗi ngày tôi có thể làm khoảng ba ô hoa văn. Làm lâu năm thì quen tay, nhưng vẫn phải rất cẩn thận để hoa văn không bị sai”, bà Thỏ cho biết.

Sáp ong sau khi được loại bỏ sẽ để lại những đường nét hoa văn trên nền vải chàm, tạo nên vẻ đặc trưng cho sản phẩm. Đây cũng là một trong những công đoạn thể hiện rõ sự khéo léo và kinh nghiệm của người thợ.

Giữ nghề qua nhiều thế hệ

Điểm đặc biệt của nghề dệt lanh Lùng Tám là kỹ thuật làm nghề được truyền chủ yếu trong các gia đình, từ mẹ sang con. Không chỉ truyền lại cách làm, những người đi trước còn truyền cho thế hệ sau kinh nghiệm xử lý sợi lanh, dệt vải và tạo hoa văn.

Bà Hạ Thị Thỏ được mẹ dạy nghề từ nhỏ và hiện con gái bà cũng tiếp tục làm nghề. Chị Vừ Thị Mo cũng học nghề từ mẹ khi còn rất trẻ. Bộ khung dệt của gia đình được sử dụng qua nhiều thế hệ, trở thành một phần gắn bó với đời sống của các thành viên.

“Ngày trước mẹ dạy tôi làm, sau này tôi lại dạy con. Nghề này nếu không truyền lại cho con cháu thì sẽ dần mai một. Vì thế, mình vừa làm vừa hướng dẫn cho thế hệ trẻ biết cách làm”, bà Thỏ nói.

Không chỉ được duy trì trong từng gia đình, nghề dệt lanh còn được cộng đồng Lùng Tám tổ chức sản xuất và gìn giữ. Theo chị Sùng Thị Dính, từ năm 1999, người dân thôn Hợp Tiến đã chú trọng bảo tồn nghề truyền thống. Ngày 18/1/2001, hợp tác xã chuyên sản xuất vải lanh được thành lập, góp phần duy trì nghề và đưa sản phẩm đến thị trường.

Những sản phẩm vải lanh vì thế chứa đựng cả một quy trình lao động kéo dài nhiều tháng. Từ cây lanh được trồng trên nương, qua các công đoạn sơ chế, bện sợi, dệt vải, nhuộm chàm đến vẽ hoa văn bằng sáp ong, mỗi bước đều đòi hỏi sự kiên trì của người thợ.

Theo chị Dính, nếu được bảo quản tốt, vải lanh có thể giữ được trong thời gian dài. Những sản phẩm được bảo quản trong điều kiện phù hợp có thể sử dụng từ 10-20 năm; trước đây, một số sản phẩm truyền thống như váy còn có thể được đóng khung và lưu giữ khoảng 20-30 năm.

Việc đưa sản phẩm đến các sự kiện, không gian giới thiệu cũng trở thành cách để những người làm nghề quảng bá sản phẩm và kể câu chuyện về nghề dệt lanh tới cộng đồng. Theo chị Dính, tại các sự kiện, nhiều người quan tâm đến quy trình làm vải, trong đó có cả trẻ em.

“Các cháu nhỏ nhìn thấy sản phẩm thường hỏi về cách làm. Mình có cơ hội giới thiệu cho các cháu biết đây là nghề dệt vải truyền thống của người Mông, phải trải qua nhiều công đoạn mới làm được một tấm vải”, chị Dính cho biết.

Từ cây lanh được gieo trồng theo mùa vụ đến tấm vải hoàn chỉnh có thể mất tới một năm. Phía sau mỗi sản phẩm là hàng chục công đoạn thủ công và sự tiếp nối của nhiều thế hệ. Chính quá trình ấy tạo nên giá trị riêng của nghề dệt lanh Lùng Tám, nơi kỹ thuật thủ công không chỉ tạo ra sản phẩm mà còn góp phần lưu giữ bản sắc văn hóa của người Mông.