Ngành công nghiệp ô tô: Từ dấu ấn FDI đến định hướng chính sách

Những cột mốc trong bức tranh thị trường

Ngành công nghiệp ô tô Việt Nam đã trải qua gần ba thập kỷ phát triển, từ những ngày đầu còn non trẻ đến nay đã hình thành hệ sinh thái sản xuất, tiêu thụ quy mô lớn với sự góp mặt của nhiều thương hiệu toàn cầu. Hai cột mốc mới đây của Ford và Toyota không chỉ cho thấy bước tiến của thị trường, mà còn phản ánh sức hấp dẫn của Việt Nam trong mắt các nhà đầu tư quốc tế.

Ford là hãng xe Mỹ đầu tiên đầu tư trực tiếp vào Việt Nam từ năm 1995, khi thị trường ô tô trong nước còn nhỏ bé và hạ tầng công nghiệp hỗ trợ chưa phát triển. Nhà máy của hãng chính thức hoạt động năm 1997, với công suất ban đầu 14.000 xe/năm.

Trải qua gần ba thập kỷ, Ford nhiều lần mở rộng sản xuất, đặc biệt năm 2022 với khoản đầu tư thêm 82 triệu USD, nâng công suất nhà máy lên hơn 40.000 xe/năm. Tổng vốn đầu tư của hãng tại Việt Nam hiện vượt 200 triệu USD. Ngoài hơn 1.200 việc làm trực tiếp tại nhà máy, Ford còn tạo sinh kế cho khoảng 7.000 lao động trong hệ thống đại lý, xưởng dịch vụ và mạng lưới phân phối trên toàn quốc.

Một điểm đáng chú ý nữa là Ford đang tích cực thúc đẩy quá trình nội địa hóa. Một số linh kiện được lắp ráp tại nhà máy ở Hải Dương đã được cung ứng cho thị trường khu vực. Điều này cho thấy Việt Nam không chỉ là điểm đến sản xuất phục vụ tiêu thụ nội địa, mà còn có tiềm năng trở thành mắt xích trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Nếu Ford đại diện cho sự tiên phong của dòng vốn Mỹ, thì Toyota lại là hình ảnh điển hình cho sự bền bỉ và thành công của doanh nghiệp Nhật Bản tại Việt Nam. Sau 30 năm hoạt động, Toyota vừa cán mốc 1 triệu xe bán ra.

Chỉ riêng 6 tháng đầu năm 2025, Toyota đã bàn giao hơn 29.000 xe, tăng 31% so với cùng kỳ năm 2024. Những mẫu xe phổ biến như Vios, Corolla Cross, Veloz Cross hay Avanza Premio giúp Toyota duy trì vị thế dẫn đầu thị trường. Với chính sách sản phẩm phù hợp, Toyota đã góp phần đưa ô tô trở nên gần gũi hơn với người tiêu dùng Việt Nam, từ chỗ từng là mặt hàng xa xỉ ở thập niên 1990, nay đã trở thành phương tiện phổ biến, gắn bó mật thiết với đời sống đô thị hóa.

Đằng sau cột mốc một triệu xe là hệ thống cung ứng và dịch vụ sau bán hàng trải khắp cả nước. Toyota đã xây dựng mạng lưới đại lý, trung tâm bảo dưỡng rộng rãi, qua đó tạo việc làm cho hàng chục nghìn lao động gián tiếp. Đồng thời, hãng còn tham gia phát triển công nghiệp hỗ trợ khi hợp tác với hàng trăm doanh nghiệp nội địa trong chuỗi cung ứng linh kiện, phụ tùng.

Hướng tới tỷ lệ nội địa hóa cao hơn 

Những cột mốc từ Ford và Toyota phản chiếu bức tranh toàn cảnh của ngành ô tô Việt Nam: từ thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), hình thành năng lực sản xuất trong nước, cho đến sự bùng nổ nhu cầu tiêu dùng. 

Năm 1995, cả nước chỉ tiêu thụ vài chục nghìn xe, thì nay con số hàng năm đã lên tới hàng trăm nghìn chiếc. Theo Hiệp hội các nhà sản xuất ô tô Việt Nam (VAMA), thị trường năm 2024 đạt gần 400.000 xe, bất chấp những khó khăn kinh tế toàn cầu. Tuy nhiên, bài toán đặt ra không chỉ là tăng trưởng về số lượng. Việt Nam cần tiến xa hơn, hướng tới giá trị gia tăng cao, tỷ lệ nội địa hóa lớn và quan trọng nhất là bắt kịp xu thế chuyển đổi xanh. 

Trong tiến trình này, vai trò định hướng của cơ quan quản lý Nhà nước, đặc biệt là Bộ Công Thương, là then chốt. Thời gian qua, Bộ đã ban hành nhiều chính sách ưu tiên, từ thu hút đầu tư FDI, ưu đãi thuế nhập khẩu linh kiện cho sản xuất trong nước, đến hỗ trợ nghiên cứu, phát triển công nghệ.

PGS.TS. Nguyễn Thường Lạng, Giảng viên tại Đại học Kinh tế quốc dân nhận định: “Sự hiện diện của các tập đoàn lớn cho thấy Việt Nam đã bước vào bản đồ đầu tư ô tô toàn cầu. Điều quan trọng là chính sách cần mang tính chiến lược, dài hạn, để doanh nghiệp yên tâm mở rộng sản xuất”.

Do đó, Bộ Công Thương không chỉ quản lý mà còn đóng vai trò là “nhạc trưởng” kết nối. Thông qua các chương trình xúc tiến thương mại, hỗ trợ kỹ thuật, đào tạo nguồn nhân lực, Bộ giúp doanh nghiệp Việt tiếp cận công nghệ mới, từ đó tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Theo ông Nguyễn Thường Lạng, để Việt Nam trở thành trung tâm sản xuất, cần thúc đẩy liên kết mạnh mẽ hơn giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp nội. Bộ Công Thương cần tiếp tục hỗ trợ để các doanh nghiệp Việt cải thiện tiêu chuẩn, chất lượng sản phẩm, từng bước chen chân vào chuỗi giá trị của các tập đoàn lớn.”

Trong bối cảnh toàn cầu dịch chuyển sang công nghệ xanh, xe điện được coi là xu thế tất yếu. Việt Nam đã đặt mục tiêu đến năm 2050 đạt phát thải ròng bằng 0, do đó ngành ô tô điện không chỉ là một phân khúc thị trường mà còn là chiến lược quốc gia. Các dự án hàng tỷ USD đang và sẽ được triển khai, từ nhà máy sản xuất pin, trạm sạc thông minh cho đến dây chuyền lắp ráp xe điện, cho thấy quyết tâm rõ rệt.

Nhiều chuyên gia quốc tế đánh giá, Việt Nam hội tụ đủ yếu tố để trở thành điểm đến hấp dẫn: dân số trẻ, tầng lớp trung lưu gia tăng, tốc độ đô thị hóa nhanh, cùng chính sách cam kết với phát triển bền vững. So với một số thị trường trong khu vực, Việt Nam có lợi thế về chi phí lao động cạnh tranh, vị trí địa lý thuận lợi và đang nỗ lực cải thiện hạ tầng công nghiệp.

Các chuyên gia cho rằng sự cộng hưởng giữa nỗ lực đầu tư của doanh nghiệp và vai trò dẫn dắt của Bộ Công Thương sẽ mở ra triển vọng mới cho ngành ô tô Việt Nam. Nếu như Ford cho thấy sự tiên phong trong điện hóa, Toyota minh chứng cho sức mạnh phổ cập, thì chính sách của Nhà nước sẽ quyết định khả năng Việt Nam tiến xa hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Từ chỗ chỉ là thị trường tiêu thụ, Việt Nam đang từng bước trở thành trung tâm sản xuất và xuất khẩu. Điều này không chỉ nâng cao vị thế quốc gia, mà còn góp phần thực hiện cam kết quốc tế về giảm phát thải. Con đường phía trước còn nhiều thách thức, nhưng những dấu mốc từ Ford và Toyota đã khẳng định: Việt Nam đã thực sự bước vào giai đoạn phát triển mới của ngành ô tô, một giai đoạn gắn liền với công nghệ, xanh hóa và hội nhập sâu rộng.