Giải bài toán rác thải nhựa từ chuỗi bán lẻ hiện đại

Áp lực giảm nhựa từ chuỗi bán lẻ ngày càng lớn

Những chiếc túi nilon, hộp nhựa, cốc nhựa, bao bì đóng gói xuất hiện trong hầu hết hoạt động mua sắm đang trở thành một trong những nguồn phát sinh rác thải nhựa lớn trong đời sống hiện đại. Đặc biệt, sự phát triển nhanh của thương mại điện tử cùng các mô hình giao hàng tận nơi khiến lượng bao bì sử dụng một lần tiếp tục gia tăng.

Theo bà Quách Thị Xuân - Trưởng đại diện Tổ chức Môi trường Thái Bình Dương (PE), chuỗi bán lẻ hiện nay rất đa dạng, từ các mô hình truyền thống như chợ, cửa hàng tạp hóa, siêu thị, trung tâm thương mại, cửa hàng tiện lợi đến các hình thức bán lẻ trực tuyến qua sàn thương mại điện tử, website, ứng dụng và mạng xã hội.

Chính sự đa dạng này khiến bài toán giảm nhựa không thể chỉ đặt lên vai một nhóm doanh nghiệp riêng lẻ mà cần sự tham gia của toàn bộ hệ thống, bao gồm nhà sản xuất, nhà bán lẻ truyền thống, nhà bán lẻ trực tuyến, người tiêu dùng và vai trò định hướng từ chính sách Nhà nước.

“Giảm nhựa dùng một lần cần được triển khai thông qua việc xác định các sản phẩm nhựa có vấn đề, không cần thiết và có thể tránh được, từ đó lựa chọn các giải pháp phù hợp”, bà Xuân nhấn mạnh.

Theo bà Xuân, đây là bước đầu tiên để tránh cách tiếp cận mang tính thay thế đơn giản, bởi việc chuyển từ một loại vật liệu dùng một lần sang một loại vật liệu dùng một lần khác chưa chắc đã tạo ra giải pháp bền vững. Vấn đề cốt lõi là giảm nhu cầu sử dụng bao bì không cần thiết, kéo dài vòng đời sản phẩm và xây dựng hệ thống thu hồi, tái sử dụng hiệu quả.

Trên thế giới, nhiều quốc gia đã chuyển từ việc khuyến khích tự nguyện sang xây dựng các chính sách mạnh nhằm hạn chế nhựa dùng một lần. Hiện có ít nhất 91 quốc gia ban hành lệnh cấm toàn bộ hoặc một phần đối với túi nhựa dùng một lần, trong khi hơn 130 quốc gia áp dụng các quy định quản lý đối với nhóm sản phẩm này dưới nhiều hình thức khác nhau.

Bên cạnh các biện pháp cấm hoặc hạn chế, nhiều nước cũng triển khai trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR), chương trình đặt cọc hoàn trả (DRS), qua đó buộc doanh nghiệp quan tâm nhiều hơn đến toàn bộ vòng đời sản phẩm, từ thiết kế, sản xuất đến thu hồi sau sử dụng.

Hơn nữa, chính sách đóng vai trò nền tảng để tạo ra sự thay đổi trong ngành bán lẻ. Khi các yêu cầu về giảm nhựa, tái chế, tái sử dụng được cụ thể hóa, doanh nghiệp sẽ có động lực đầu tư vào các mô hình kinh doanh mới thay vì chỉ xử lý rác thải sau khi phát sinh.

Tái sử dụng là hướng đi dài hạn của bán lẻ xanh

Cùng với việc hoàn thiện chính sách, các doanh nghiệp sản xuất và bán lẻ được khuyến nghị chuyển đổi sang mô hình kinh tế tuần hoàn, trong đó ưu tiên giảm phát sinh chất thải ngay từ đầu vào.

Đối với nhà sản xuất, các giải pháp được đề xuất gồm loại bỏ những lớp bao bì không cần thiết, thiết kế sản phẩm có khả năng tái sử dụng, sử dụng vật liệu thân thiện với môi trường hoặc vật liệu tái chế. Đồng thời, doanh nghiệp có thể phối hợp với hệ thống bán lẻ để phát triển các trạm chiết rót đối với hàng khô, chất lỏng, giúp người tiêu dùng giảm nhu cầu mua sản phẩm đóng gói riêng lẻ.

Trong lĩnh vực bán lẻ trực tuyến, một trong những thách thức lớn hiện nay là lượng bao bì phát sinh trong quá trình đóng gói, vận chuyển. Vì vậy, các giải pháp như sử dụng túi gửi trả lại, thùng nhựa tái sử dụng, tối ưu kích thước hộp, gộp đơn hàng, giảm bao bì trùng lặp hoặc khuyến khích khách hàng lựa chọn hình thức giao hàng ít bao bì đang được xem là hướng đi cần thiết.

"Với bán lẻ truyền thống, nhiều mô hình có thể được áp dụng như tính phí túi nhựa, xây dựng quầy thanh toán không dùng túi, cho thuê túi tái sử dụng, giảm giá cho khách hàng mang theo túi cá nhân hoặc tổ chức các chương trình “ngày không dùng túi nhựa”. Ngoài ra, các cửa hàng có thể mở rộng hình thức bán hàng không bao gói, sử dụng vật liệu thay thế như giấy, lá chuối, vật liệu từ mía; xây dựng các trạm bán hàng số lượng lớn; sử dụng bao bì đạt Nhãn sinh thái Việt Nam hoặc từng bước loại bỏ các sản phẩm nhựa dùng một lần như ống hút, dao kéo nhựa.

“Để mô hình tái sử dụng thực sự phát huy hiệu quả, yếu tố tiêu chuẩn hóa đóng vai trò quan trọng. Đồng định dạng, màu sắc, quy cách sẽ có hiệu quả cao hơn”, bà Xuân nói.

Một số mô hình trên thế giới cho thấy việc chuẩn hóa hệ thống tái sử dụng có thể tạo thuận lợi cho cả doanh nghiệp và người tiêu dùng. Chẳng hạn, mô hình MUUSE cho phép khách hàng sử dụng ly tái sử dụng, quét mã QR, sau đó trả ly tại các điểm thu gom để vệ sinh và tiếp tục đưa vào vòng sử dụng mới.

Tại Indonesia, các sáng kiến như Toko Cura, Kampung SIBA Klasik hay Taksu Reuse cũng đang thử nghiệm các mô hình nạp lại sản phẩm, cho thuê hộp đựng và dụng cụ ăn uống tái sử dụng.

Tuy nhiên, để xây dựng một hệ thống tái sử dụng hiệu quả, theo tài liệu của Pacific Environment Vietnam, cần đồng thời giải quyết nhiều yếu tố gồm hoàn thiện chính sách, phát triển hạ tầng thu gom, nâng cao nhận thức cộng đồng, xây dựng mô hình kinh doanh phù hợp và có cơ chế giám sát, đánh giá định kỳ.

Đặc biệt, niềm tin của người tiêu dùng là yếu tố quyết định. Các quy trình vệ sinh cần minh bạch, giá thành phải phù hợp, việc thu hồi sản phẩm phải thuận tiện và bao bì tái sử dụng cần được tiêu chuẩn hóa để người dân cảm thấy an toàn, dễ dàng khi tham gia.

Từ việc hạn chế túi nilon đến xây dựng hệ thống tái sử dụng, giảm nhựa trong ngành bán lẻ không còn là một chiến dịch ngắn hạn mà đang trở thành yêu cầu tất yếu trong quá trình chuyển đổi xanh. Khi doanh nghiệp, người tiêu dùng và chính sách cùng vận hành trong một hệ thống thống nhất, ngành bán lẻ mới có thể giảm phụ thuộc vào nhựa dùng một lần và hướng tới mô hình phát triển bền vững hơn.

Nhiều quốc gia đã áp dụng các chính sách mạnh để hạn chế nhựa dùng một lần trong bán lẻ. Liên minh châu Âu cấm nhiều sản phẩm nhựa dùng một lần như tăm bông, dao kéo, đĩa và que khuấy đồ uống. Pháp hạn chế bao bì nhựa dùng một lần đối với khoảng 30 loại trái cây, rau quả, đồng thời kiểm soát nắp cốc và đồ dùng ăn uống bằng nhựa. Chile áp dụng lệnh cấm rộng đối với nhiều sản phẩm nhựa dùng một lần trong ngành thực phẩm, đồ uống. Rwanda, Kenya cấm sản xuất, nhập khẩu, bán túi nhựa dùng một lần. Canada kiểm soát nhiều loại bao bì nhựa khó tái chế; Trung Quốc tăng cường quản lý túi và bao bì nhựa không phân hủy sinh học; Ấn Độ cấm 19 nhóm sản phẩm nhựa dùng một lần như dao kéo, ống hút, đĩa và sản phẩm xốp.