Doanh nghiệp Việt trước cơ hội lớn từ chuyển dịch chuỗi cung ứng

Thu hút FDI theo cách mới

Sự dịch chuyển của chuỗi cung ứng toàn cầu đang mở ra cơ hội lớn cho Việt Nam trong thu hút đầu tư, mở rộng sản xuất và tham gia sâu hơn vào mạng lưới giá trị quốc tế. Tuy nhiên, cơ hội chỉ thực sự chuyển hóa thành giá trị khi Việt Nam không dừng ở việc đón dòng vốn FDI, mà từng bước nâng cao năng lực doanh nghiệp trong nước, tăng khả năng hấp thụ công nghệ và làm chủ những mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng. Đây chính là yêu cầu then chốt để doanh nghiệp Việt không chỉ đứng bên cạnh khu vực FDI, mà có thể song hành, liên kết và từng bước nâng vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Chia sẻ bên lề diễn đàn “Chuyển dịch chuỗi cung ứng toàn cầu và cơ hội cho doanh nghiệp Việt Nam” do Tạp chí Tài chính Doanh nghiệp tổ chức, GS.TS Hoàng Văn Cường, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam cho rằng, sự chuyển dịch chuỗi cung ứng có thể nhìn thấy ba xu hướng đang tác động đến quá trình này.

Xu hướng thứ nhất là sự chuyển dịch xuất phát từ giai đoạn cạnh tranh thương mại, đặc biệt là những vấn đề liên quan đến chính sách thuế. Từ đó dẫn đến việc các doanh nghiệp tìm kiếm địa điểm đầu tư khác để tránh những tác động về thuế, đồng thời bảo đảm an toàn hơn. Chính điều này tạo ra sự dịch chuyển của dòng đầu tư và từ đó cũng tạo cơ hội cho Việt Nam.

“Trong giai đoạn vừa qua, chúng ta đã tận dụng được thời cơ này và việc đón nhận dòng dịch chuyển đầu tư sang Việt Nam tương đối tốt”, GS.TS Hoàng Văn Cường nhấn mạnh.

Xu hướng thứ hai là áp lực thúc đẩy chuyển dịch chuỗi cung ứng, liên quan đến xung đột địa chính trị. Đặc biệt, khi các dòng thương mại, lưu chuyển hàng hóa bị đứt gãy thì doanh nghiệp buộc phải tìm đến những nơi có hoạt động sản xuất và cung ứng an toàn hơn.

Do đó, xu hướng hiện nay là dịch chuyển để tìm kiếm những địa điểm có khả năng tạo ra nguồn cung an toàn hơn, hạn chế tác động bất lợi từ bên ngoài. Trong khi đó, sự bất định của thế giới hiện nay được dự báo còn có thể tiếp tục gia tăng, thậm chí căng thẳng hơn. Vì vậy, việc tìm kiếm những địa điểm an toàn cho chuỗi cung ứng sẽ tiếp tục là yêu cầu quan trọng.

Xu hướng thứ ba là tác động của khoa học, công nghệ. “Hiện nay, việc có làm chủ được chuỗi cung ứng hay không, có tham gia được vào chuỗi hay không, đều liên quan rất lớn đến vấn đề khoa học, công nghệ, đặc biệt là những công nghệ mới. Đối với những công nghệ mới, chúng ta có thể thấy không có một quốc gia nào có thể nói mình làm chủ toàn bộ các quy trình trong một chuỗi công nghệ”, GS.TS Hoàng Văn Cường cho biết.

Xu hướng thứ ba sẽ hướng đến việc tìm những nơi có hệ sinh thái thực sự phù hợp để có thể chuyển dịch nhanh, ứng dụng nhanh và đưa công nghệ vào một cách hiệu quả.

Với 3 xu hướng như vậy, GS.TS Hoàng Văn Cường nhận định, đối với khu vực FDI, Việt Nam hiện chưa thể tách khỏi chuỗi cung ứng của các doanh nghiệp nước ngoài và cũng không nên tách.

Theo ông, Việt Nam có nhiều lợi thế quan trọng, đặc biệt là vị trí địa lý, bờ biển dài và các điều kiện thuận lợi về địa kinh tế. Tuy nhiên, những lợi thế này mới chỉ là tiềm năng. Việc có chuyển hóa được tiềm năng thành giá trị hay không phụ thuộc vào khả năng làm chủ chuỗi giá trị.

Từ góc độ đó, GS.TS Hoàng Văn Cường cho rằng, thu hút FDI vẫn hết sức cần thiết, nhưng phương thức thu hút phải thay đổi. Trước đây, Việt Nam thường dựa nhiều vào các ưu đãi về thuế để thu hút FDI. Tuy nhiên, dư địa của công cụ này hiện không còn như trước, nhất là khi thuế tối thiểu toàn cầu được áp dụng. Bên cạnh đó, các doanh nghiệp nước ngoài hiện nay cũng không còn chỉ tìm kiếm những địa điểm có chi phí thấp, mà quan tâm nhiều hơn đến chất lượng của cả hệ sinh thái đầu tư.

Do đó, điều quan trọng trong thu hút FDI hiện nay là tiếp tục cải cách thể chế, tạo môi trường đầu tư thuận lợi, nhanh chóng và có độ tin cậy cao, đặc biệt là bảo đảm tính tiên định và nhất quán của chính sách.

“Thu hút FDI lúc này không còn là ngồi chờ dòng vốn đến, mà chúng ta phải chủ động đi tìm, đi "săn" những nhà đầu tư mà mình mong muốn và mời gọi họ vào Việt Nam”, GS.TS Hoàng Văn Cường nhấn mạnh.

Tuy nhiên, theo ông, vấn đề đặt ra là người trực tiếp xúc tiến, mời gọi nhà đầu tư có đủ thẩm quyền để giải quyết các vấn đề phát sinh hay không. Để khắc phục tình trạng này, GS.TS Hoàng Văn Cường cho biết, Việt Nam có thể nghiên cứu cơ chế “một đầu mối” trong thu hút FDI như nhiều quốc gia đang áp dụng.

Theo đó, đầu mối chịu trách nhiệm xúc tiến và thu hút FDI phải có khả năng xử lý hoặc điều phối toàn bộ các vấn đề liên quan. Nhà đầu tư chỉ cần làm việc với một đầu mối, còn các vấn đề từ thủ tục, đất đai, địa điểm đầu tư đến những thủ tục liên quan khác sẽ do đầu mối này chịu trách nhiệm giải quyết hoặc điều phối.

Nâng nội lực, làm chủ công nghệ

Cũng theo GS.TS Hoàng Văn Cường, thay đổi đầu tiên cần thực hiện chính là đổi mới cách thức tổ chức hoạt động thu hút FDI. Bên cạnh việc tạo môi trường thuận lợi để thu hút FDI, chính sách ưu đãi cũng cần được thiết kế lại theo hướng gắn với những điều kiện và kết quả cụ thể.

“FDI không thể chỉ là FDI, mà phải là FDI cộng với doanh nghiệp trong nước để cùng phát triển”, GS.TS Hoàng Văn Cường nêu quan điểm.

Theo ông, nếu một doanh nghiệp FDI đầu tư tại Việt Nam có liên kết, hỗ trợ, chuyển giao công nghệ, đào tạo và giúp doanh nghiệp trong nước nâng cao năng lực thì cần được hưởng các cơ chế hỗ trợ tương ứng.

GS.TS Hoàng Văn Cường cũng nhận định, không thể chỉ trông chờ vào các chính sách hỗ trợ từ bên ngoài. Bản thân doanh nghiệp trong nước cũng phải chủ động vươn lên, bởi nếu không đủ năng lực thì rất khó tham gia sâu vào các chuỗi cung ứng.

Do đó, chính sách hỗ trợ doanh nghiệp trong nước cần tập trung vào mục tiêu cốt lõi là nâng cao thực chất năng lực của doanh nghiệp, giúp doanh nghiệp đáp ứng các tiêu chuẩn và từng bước nâng vị trí trong chuỗi giá trị.

GS.TS Hoàng Văn Cường cho rằng, Việt Nam cần tập trung hỗ trợ nâng cao năng lực của doanh nghiệp trong nước, để các doanh nghiệp có đủ khả năng liên kết, đồng hành cùng khu vực FDI.

Theo ông, khi doanh nghiệp trong nước thực sự có thể song hành cùng doanh nghiệp FDI, một vấn đề rất quan trọng khác sẽ từng bước được giải quyết, đó là khả năng tiếp nhận và làm chủ công nghệ. Quá trình này không thể dừng lại ở việc tiếp nhận công nghệ. Sau khi hấp thụ được công nghệ, doanh nghiệp trong nước phải tiếp tục cải tiến, nâng cấp và tiến tới nghiên cứu, phát triển để tạo ra những công nghệ mới.

Như vậy, Việt Nam cần chuyển từ phương thức chủ yếu là sử dụng công nghệ sang hấp thụ công nghệ, cải biến công nghệ và cao hơn nữa là phát triển công nghệ mới. Đây là một trong những điều kiện quan trọng để nâng tầm doanh nghiệp trong nước.

Tuy nhiên, GS.TS Hoàng Văn Cường nêu rõ, doanh nghiệp khó có thể tự thực hiện toàn bộ quá trình nếu thiếu sự hỗ trợ và định hướng từ Nhà nước. Chính sách hỗ trợ cần bắt đầu từ cấp độ chiến lược, tức là xác định rõ Việt Nam sẽ tập trung vào những lĩnh vực nào, những công nghệ nào. Bởi ngay trong cùng một lĩnh vực cũng có rất nhiều nhánh công nghệ khác nhau và một quốc gia không thể đầu tư dàn trải để làm chủ tất cả.

“Không có quốc gia nào có thể làm chủ toàn bộ chuỗi công nghệ. Vấn đề là phải lựa chọn được mắt xích mà mình có lợi thế và có khả năng tạo ra giá trị cao. Khi đã lựa chọn được hướng đi, Nhà nước cần tập trung nguồn lực đầu tư, đồng thời tạo ra sự liên kết chặt chẽ giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp”, GS.TS Hoàng Văn Cường nhấn mạnh.

Theo ông, đây cần được nhìn nhận như chuỗi liên kết hoàn chỉnh, từ định hướng chiến lược, đầu tư nghiên cứu, đào tạo nhân lực đến doanh nghiệp tiếp nhận, ứng dụng và thương mại hóa công nghệ.

Vì vậy, chính sách đầu tư và hỗ trợ của Nhà nước giữ vai trò rất quan trọng. Cùng với đó, cần có chiến lược phát triển đủ rõ để doanh nghiệp biết mình nên đi theo hướng nào, cần chuẩn bị năng lực gì và đâu là những lĩnh vực có khả năng tạo ra lợi thế cạnh tranh. Khi có định hướng rõ ràng, doanh nghiệp trong nước mới có cơ sở chủ động đầu tư, nâng cao năng lực và tận dụng những cơ hội đang mở ra từ quá trình dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu.

Theo GS.TS Hoàng Văn Cường, đây cũng là một trong những điều kiện quan trọng để Việt Nam không chỉ đón nhận dòng vốn và hoạt động sản xuất dịch chuyển vào trong nước, mà từng bước tham gia sâu hơn, nâng vị trí và tạo ra giá trị lớn hơn trong chuỗi cung ứng.

Làn sóng chuyển dịch chuỗi cung ứng đang tạo dư địa lớn cho doanh nghiệp Việt mở rộng liên kết với FDI, nâng năng lực công nghệ và gia tăng vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.