Diễn đàn tương lai ASEAN: Tự cường trong một thế giới đang thay đổi

Đoàn kết là điều kiện tiên quyết

Sáng 9/6 tại Hà Nội, trong khuôn khổ Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026 (AFF 2026), phiên thảo luận đầu tiên với chủ đề “Tự cường và đoàn kết trong một thế giới đang thay đổi” đã thu hút sự quan tâm của đông đảo đại biểu, học giả và nhà hoạch định chính sách trong khu vực.

Phiên thảo luận do PGS. TS. Đặng Đình Quý, nguyên Thứ trưởng Bộ Ngoại giao điều phối, với sự tham gia phát biểu chính của nguyên Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Indonesia S. Marty Natalegawa, Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Nguyễn Mạnh Cường. Các diễn giả chia sẻ tại phiên thảo luận bao gồm: GS. Tetsuya Watanabe, Chủ tịch, Viện Nghiên cứu Kinh tế ASEAN và Đông Á (ERIA); GS. Yves Tiberghien, Giáo sư Khoa học Chính trị, Đại học British Columbia (Canada); GS. Kuik Cheng-Chwee, Giáo sư Quan hệ Quốc tế, Viện Nghiên cứu Malaysia và Quốc tế (IKMAS), Đại học Quốc gia Malaysia (UKM); ông Adam Schwarz, Giám đốc Điều hành, Asia Group Advisors.

Phát biểu mở đầu phiên thảo luận, nguyên Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Indonesia Marty Natalegawa cho rằng, ASEAN đang hoạt động trong một môi trường quốc tế ngày càng phức tạp, nơi cạnh tranh địa chính trị gia tăng, chủ nghĩa đa phương chịu nhiều sức ép và các vấn đề toàn cầu ngày càng bị chi phối bởi tính toán chính trị.

Nguyên Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Indonesia Marty Natalegawa nhận định: "Thách thức lớn nhất hiện nay không nằm ở một cuộc khủng hoảng đơn lẻ mà ở khả năng thích ứng với những thay đổi liên tục của cục diện quốc tế, khi các tương quan quyền lực, lợi ích và các vấn đề an ninh truyền thống lẫn phi truyền thống ngày càng đan xen sâu sắc."

Từ kinh nghiệm phát triển của ASEAN trong nhiều thập niên qua, ông Marty Natalegawa nhấn mạnh ASEAN cần tiếp tục đóng vai trò chủ động trong việc định hình môi trường chiến lược, thay vì chỉ phản ứng trước các biến động bên ngoài. 

Nguyên Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Indonesia đánh giá: "Quá trình mở rộng thành viên ASEAN trong nhiều thập niên qua đã góp phần xây dựng lòng tin chiến lược, mở rộng không gian hòa bình và ổn định tại Đông Nam Á, đồng thời khẳng định đây là minh chứng cho hiệu quả của đối thoại, bao trùm và hợp tác khu vực."

Đề cập đến vai trò trung tâm của ASEAN, ông Marty Natalegawa cho rằng đây không phải là vị thế mặc nhiên tồn tại mà cần được củng cố liên tục thông qua các sáng kiến ngoại giao và những đóng góp thực chất đối với cấu trúc khu vực. 

"Các cơ chế do ASEAN khởi xướng như Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF), Hội nghị Cấp cao Đông Á (EAS), Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP) hay mạng lưới đối tác đối thoại đã cho thấy giá trị trong việc thúc đẩy đối thoại, xây dựng lòng tin và định hình các chuẩn mực ứng xử dựa trên luật pháp quốc tế," ông Marty Natalegawa dẫn chứng.

Trao đổi với các đại biểu, nguyên Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Indonesia nhấn mạnh rằng đoàn kết không đồng nghĩa với đồng nhất. Sự đa dạng về thể chế, trình độ phát triển hay ưu tiên chính sách là đặc trưng của ASEAN, và điều quan trọng là biến những khác biệt đó thành nguồn lực thay vì nguyên nhân gây chia rẽ. ASEAN hoàn toàn có thể duy trì sự thống nhất và gắn kết trong khi vẫn tôn trọng sự đa dạng của từng quốc gia thành viên. Đồng thời, ông kêu gọi các nhà lãnh đạo khu vực phải có tầm nhìn dài hạn hơn, chuẩn bị cho những thách thức trong 20-30 năm tới và tạo điều kiện để thế hệ trẻ tham gia sâu hơn vào quá trình hoạch định tương lai của ASEAN.

Tự cường và hợp tác luôn song hành với nhau

Tiếp nối phiên thảo luận, Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Nguyễn Mạnh Cường tập trung phân tích khái niệm “tự cường hợp tác”, một cách tiếp cận được cho là ngày càng phù hợp trong bối cảnh thế giới biến động sâu sắc.

Theo Thứ trưởng, nhận thức về tự cường đang thay đổi cùng với môi trường quốc tế. Nếu trước đây hội nhập thường được xem là động lực thúc đẩy tăng trưởng và ổn định, thì hiện nay mức độ kết nối ngày càng sâu rộng cũng khiến các quốc gia dễ bị tác động hơn trước những cú sốc từ bên ngoài.

Từ đại dịch COVID-19 đến các đứt gãy chuỗi cung ứng, cạnh tranh công nghệ hay các biện pháp thương mại mới, những yếu tố từng tạo ra cơ hội phát triển giờ đây đồng thời cũng có thể trở thành nguồn rủi ro.

Dẫn lại nhận định của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Đối thoại Shangri-La gần đây về một thế giới “kết nối hơn nhưng dễ tổn thương hơn, phát triển công nghệ hơn nhưng cũng dễ đối mặt với các rủi ro hơn, phụ thuộc lẫn nhau sâu sắc hơn nhưng đồng thời dễ chịu sức ép và cưỡng ép hơn”, Thứ trưởng Nguyễn Mạnh Cường nhấn mạnh, những nghịch lý đó không làm suy giảm giá trị của hội nhập mà đặt ra yêu cầu phải nhìn nhận lại nội hàm của tự cường trong giai đoạn mới.

Thứ trưởng nhận định: "Tự cường không phải là thu mình hay tách biệt khỏi các dòng chảy hợp tác quốc tế, mà là quá trình củng cố năng lực nội tại, song song với việc mở rộng kết nối và đa dạng hóa các mạng lưới hợp tác. Tự cường và hợp tác luôn song hành với nhau.” Thứ trưởng khẳng định rằng sức mạnh nội tại sẽ giúp các quốc gia tham gia hợp tác với sự tự tin và chủ động hơn, trong khi hợp tác lại mở rộng không gian phát triển và tiếp tục củng cố năng lực tự cường.

Từ góc nhìn đó, ông cho rằng các nước, đặc biệt là các quốc gia vừa và nhỏ, cần tránh tư duy biệt lập. Tự chủ thực chất không đến từ việc đứng ngoài các cơ chế hợp tác mà từ khả năng tham gia, đóng góp và chủ động lựa chọn trong các cấu trúc khu vực và toàn cầu.

Đối với ASEAN, Thứ trưởng Nguyễn Mạnh Cường nhận định sức mạnh tự cường của Hiệp hội không chỉ là tổng hòa sức mạnh của từng quốc gia thành viên mà còn được tạo dựng từ ba yếu tố cốt lõi: đoàn kết nội khối, vai trò trung tâm hiệu quả và các cơ chế hợp tác mang lại kết quả thực chất.

Theo ông, ASEAN cần ưu tiên đầu tư vào các lĩnh vực có ý nghĩa nền tảng như tri thức, công nghệ, kết nối hạ tầng và chuỗi cung ứng bền vững; đồng thời tăng cường chia sẻ thông tin, xây dựng hệ thống cảnh báo sớm và phát huy vai trò của ngoại giao phòng ngừa.

Thứ trưởng cũng đề xuất mở rộng hơn nữa không gian đối thoại của ASEAN, tạo điều kiện để nghị viện, các chính đảng, cộng đồng doanh nghiệp, giới học giả, thanh niên và các tổ chức xã hội tham gia sâu hơn vào tiến trình hợp tác khu vực.

Những trao đổi tại phiên thảo luận đầu tiên của Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026 một lần nữa khẳng định rằng trong một thế giới đang thay đổi nhanh chóng, ASEAN chỉ có thể giữ vững vai trò trung tâm và nâng cao năng lực thích ứng khi tiếp tục phát huy tinh thần đoàn kết, bao trùm và hợp tác. Đây cũng là thông điệp xuyên suốt mà Diễn đàn Tương lai ASEAN hướng tới: cùng nhau định hình một cộng đồng ASEAN tự cường hơn, năng động hơn và đủ khả năng biến những thách thức của hiện tại thành động lực cho tương lai.