Châu Á đối diện nguy cơ gia tăng bất ổn an ninh lương thực

Áp lực chi phí tăng do đứt gãy nguồn cung phân bón

Theo đánh giá của Fitch Ratings, các nền kinh tế châu Á mới nổi đang đứng trước nguy cơ chịu tác động kép từ gián đoạn nguồn cung phân bón và chi phí đầu vào gia tăng. Diễn biến này xuất phát từ những căng thẳng liên quan đến xung đột Trung Đông, đặc biệt trong bối cảnh nhiều quốc gia bước vào giai đoạn gieo trồng quan trọng.

Báo cáo công bố ngày 23/4 của Fitch nhấn mạnh, việc suy giảm nguồn cung phân bón cùng với giá cả leo thang sẽ làm gia tăng chi phí sản xuất trong toàn bộ chuỗi giá trị nông nghiệp - thực phẩm. Điều này không chỉ khiến nông dân buộc phải cắt giảm lượng phân bón sử dụng, mà còn trực tiếp ảnh hưởng đến năng suất cây trồng. Qua đó tạo áp lực tăng giá lương thực trong nửa cuối năm 2026.

Thực tế cho thấy, giá urê (tức một loại phân bón nitơ chủ chốt) đã tăng khoảng 50%, lên mức xấp xỉ 700 USD/tấn so với khoảng 465 USD/tấn, trước khi xung đột nổ ra. Trong điều kiện giá đầu vào duy trì ở mức cao, nông dân có xu hướng thu hẹp diện tích canh tác hoặc giảm mức đầu tư, làm gia tăng nguy cơ suy giảm sản lượng nông nghiệp.

Fitch cũng cảnh báo rằng, rủi ro sẽ tiếp tục gia tăng nếu nguồn cung và giá phân bón không sớm ổn định. Đáng chú ý, khu vực Vùng Vịnh, trung tâm sản xuất phân bón lớn của thế giới, đang chịu tác động, khiến giá khí đốt duy trì ở mức cao và làm gián đoạn hoạt động vận tải biển.

Bên cạnh đó, các quốc gia xuất khẩu phân bón lớn, trong đó có Trung Quốc, được dự báo sẽ tiếp tục duy trì các biện pháp hạn chế xuất khẩu ít nhất đến giữa năm 2026, qua đó kéo dài áp lực chi phí đầu vào đối với nông nghiệp toàn cầu.

Trong bối cảnh phần lớn các nền kinh tế châu Á mới nổi vẫn dựa vào sản xuất trong nước để đáp ứng nhu cầu lương thực, việc giảm sử dụng phân bón có thể tác động đáng kể đến sản lượng. Các quốc gia có mức độ phụ thuộc nhập khẩu cao như Philippines, Bangladesh, Sri Lanka hay Maldives sẽ dễ bị tổn thương hơn nếu nguồn cung trong nước suy giảm đồng thời với việc giá lương thực thế giới duy trì ở mức cao.

Theo World Food Programme, nếu xung đột kéo dài sau giữa năm 2026 và giá dầu duy trì trên 100 USD/thùng, sẽ có thêm khoảng 9,1 triệu người tại châu Á rơi vào tình trạng mất an ninh lương thực nghiêm trọng, tăng 24% so với giai đoạn trước xung đột. Đây là cảnh báo cho thấy những hệ lụy xã hội sâu rộng nếu áp lực giá lương thực tiếp tục leo thang.

Một số quốc gia như Ấn Độ hiện có lợi thế nhất định nhờ tích trữ phân bón, qua đó giảm thiểu tác động trong ngắn hạn. Tuy nhiên, tại nhiều thị trường khác, nơi dự trữ còn hạn chế, chi phí đầu vào tăng cao có thể nhanh chóng lan sang giá thực phẩm bán lẻ, tạo áp lực trực tiếp lên đời sống người dân.

Đáng chú ý, nghiên cứu của Yara International cho thấy năng suất cây trồng có thể giảm tới 43% chỉ sau một năm nếu không sử dụng phân bón nitơ, và có thể vượt 80% trong dài hạn. Dù đây không phải là kịch bản cơ sở, song những con số này phản ánh rõ mức độ nghiêm trọng của nguy cơ gián đoạn nguồn cung kéo dài.

Nguy cơ lan rộng từ gián đoạn vận tải

Không chỉ dừng lại ở khía cạnh sản xuất, các rủi ro đối với an ninh lương thực còn bị ảnh hưởng bởi những gián đoạn trong hệ thống vận tải và thị trường năng lượng toàn cầu. Phân tích của Financial Times cho thấy việc căng thẳng leo thang tại eo biển Hormuz.

Khoảng 1/5 lượng dầu và khí đốt xuất khẩu toàn cầu đi qua khu vực này, đồng thời đây cũng là tuyến vận chuyển khoảng 1/3 thương mại phân bón bằng đường biển. Khi dòng chảy năng lượng bị gián đoạn, hệ quả tất yếu là sự thiếu hụt phân bón và chi phí logistics gia tăng, tạo ra hiệu ứng dây chuyền đối với sản xuất nông nghiệp.

Ông Pablo Galante Escobar, phụ trách lĩnh vực LNG của công ty Vitol, cảnh báo rằng: “Thế giới đang đối mặt với sự bất định và cuộc khủng hoảng năng lượng có thể chuyển thành khủng hoảng lương thực nếu tình trạng gián đoạn kéo dài”.

Những diễn biến gần đây cho thấy chuỗi cung ứng toàn cầu đang chịu sức ép ngày càng gia tăng. Việc Iran kiểm soát eo biển Hormuz, cùng các biện pháp phong tỏa của Mỹ, đã làm gián đoạn dòng chảy thương mại quốc tế. Nhiều quốc gia nhập khẩu năng lượng, đặc biệt tại châu Á, buộc phải khẩn trương tìm kiếm nguồn cung thay thế.

Hệ quả là các tuyến vận tải thay thế, trong đó có kênh đào Panama, rơi vào tình trạng quá tải. Các tàu chở dầu chiếm phần lớn năng lực lưu thông. Nhiều tàu hàng, trong đó có tàu chở ngũ cốc, phải chờ đợi kéo dài, có trường hợp lên tới 40 ngày. Chi phí vận chuyển vì thế tăng mạnh, có tuyến tăng từ 50 - 60%, làm gia tăng đáng kể gánh nặng đối với chuỗi cung ứng lương thực.

Theo bà Louisa Follis thuộc Clarksons, các tập đoàn năng lượng lớn sẵn sàng chi khoản tiền lớn để được ưu tiên vận chuyển. Trong khi đó, lĩnh vực nông nghiệp không đủ khả năng cạnh tranh, dẫn tới sự chênh lệch ngày càng rõ trong tiếp cận nguồn lực logistics.

Giới chuyên gia cũng cảnh báo thị trường đang có xu hướng đánh giá chưa đầy đủ quy mô và mức độ kéo dài của các gián đoạn. Ông Vijay Chakravarthy thuộc Louis Dreyfus Company cho rằng, các rủi ro dài hạn chưa được phản ánh đúng mức. Chỉ cần thêm vài tháng gián đoạn cũng có thể tác động tiêu cực tới chu kỳ sản xuất nông nghiệp trong những năm tiếp theo.

Bên cạnh đó, tình trạng thiếu hụt lưu huỳnh, nguyên liệu quan trọng trong sản xuất phân bón đang nổi lên như một yếu tố rủi ro mới. Diễn biến này tiếp tục làm gia tăng sức ép đối với hoạt động sản xuất nông nghiệp.

Trong bối cảnh đó, nguy cơ các quốc gia tăng cường tích trữ lương thực để phòng ngừa rủi ro có thể tạo ra hiệu ứng tâm lý trên thị trường. Giá cả vì thế có thể tăng mạnh trong thời gian ngắn. Những nền kinh tế phụ thuộc lớn vào nhập khẩu lương thực sẽ chịu tác động nặng nề nhất.

Các chuyên gia nhận định, ngay cả khi xung đột được kiểm soát, quá trình khôi phục nguồn cung năng lượng và ổn định chuỗi cung ứng sẽ cần thời gian. Người đứng đầu Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) Fatih Birol, cảnh báo “vùng đệm an toàn” của thị trường năng lượng toàn cầu đang dần thu hẹp.